’Pensioenrisico spreiden is lastig’

Of pensioenpremies nu worden verhoogd of uitkeringen worden verlaagd, vooral oudere werknemers betalen het gelag, nu pensioenfondsen in nood verkeren.

Wetenschappelijk medewerker van het Centraal Planbureau Jan Bonenkamp deed met drie collega’s onderzoek naar de financiële problemen bij de pensioenfondsen. Zij zagen dat vooral oudere werknemers er tot 10 procent in hun jaarlijkse pensioen op achteruit kunnen gaan.

Schrok u van de uitkomsten?

„Het is meer dan ik in eerste instantie verwacht had. Vooral voor werknemers rond 50 jaar is de klap erg fors. Maar de koersverliezen op de beurs zijn meer dan 50 procent, dus je weet dat de gevolgen ergens moeten neerkomen.”

Uit het onderzoek blijkt dat het weinig uitmaakt of gekozen wordt voor korten op de uitkering of voor premieverhoging. Hoe kan dat?

„In al onze scenario’s gebruikten we dezelfde indexatiestaffel, zeg maar de mate waarin de indexatie van pensioenen is gekoppeld aan de ontwikkeling van de dekkingsgraad. Zolang er sprake is van een dekkingstekort kan er niet worden geïndexeerd. Dit legt de verdeling over de generaties al behoorlijk vast, doordat vooral oudere werknemers al veel pensioenrechten hebben opgebouwd.”

Wordt de discussie over premieverhoging of korting op de uitkering niet vooral gevoerd op basis van emoties?

„Puur financieel bekeken klopt dat, maar er speelt meer. Verlaging van de pensioenuitkering is nog nooit voorgekomen en ligt erg gevoelig. Het tast het vertrouwen van mensen in het pensioenstelsel aan. Dat is niet te meten, maar moet je wel meewegen als je maatregelen neemt.

Hetzelfde geldt voor premieverhoging. We hebben bijvoorbeeld niet gekeken naar het effect op het economisch herstel. In de vorige beursdip zijn de premies flink verhoogd en dat heeft het herstel toen vertraagd.”

Het Nederlandse pensioenmodel werd altijd geprezen om de risicodeling tussen de generaties. Was dat onterecht?

„Op zich niet, er zijn verschillende studies die aanwijzen dat risicodeling in pensioenstelsels meerwaarde oplevert. Uiteindelijk beslissen de sociale partners of de huidige verdeling van de pijn evenredig is. De vergrijzing speelt hierin een belangrijke rol. Doordat de groep ouderen groeit ten opzichte van de jongeren is het moeilijker de risico’s goed te spreiden. Premieverhoging is een bot instrument geworden, omdat de premiebasis steeds kleiner wordt naarmate de vergrijzing vordert. Wil je het pensioensysteem aantrekkelijk houden voor jongeren, moet je voorzichtig zijn met het doorschuiven van tekorten. Je ziet nu discussie ontstaan over aanpassing van het pensioenmodel. Jongeren kun je risicovoller laten beleggen, omdat de pensioenleeftijd nog ver weg is. Je kunt ook de indexatie van pensioenen afhankelijk maken van het beleggingsrendement voor jongeren, en dat langzaam verschuiven naar een koppeling aan de inflatie voor ouderen. Maar die discussie is nog maar net begonnen.”

De vorige pensioencrisis is nog geen tien jaar geleden. Eind 2007 lagen de dekkingsgraden alweer op comfortabele niveaus. Meten we de financiële positie van pensioenfondsen wel op de juiste manier?

„De klap op de beurs is zo fors dat je opnieuw een flinke teruggang bij de pensioenfondsen kunt verwachten. Wat wel een bijzondere rol speelt is de rente. Die daalde de afgelopen maanden snel en dat is voor de positie van pensioenfondsen desastreus. Maar er is niet direct een goed alternatief. Een vaste rekenrente, die we eerder kenden, kan de problemen bij pensioenfondsen verbloemen. Dat er gewaardeerd wordt op markttarieven is op zich goed, maar wat als de markten niet goed functioneren zoals in de afgelopen maanden?”