Het nu of nooit van Michelle Obama

Tijdens de campagne van Barack Obama moest zijn vrouw Michelle de vrouwelijke aanhangers van de afgehaakte Hillary Clinton terugwinnen. Haar pose van ’hoe speel je het als huisvrouw klaar’ werkte, maar dwong haar wel in een onderdanige rol. Maandag verschijnt haar biografie in Nederlandse vertaling. Vandaag in Trouw een exclusieve voorpublicatie.

Michelle’s levendigste en meest succesvolle toespraken zijn vaak gericht op vrouwen en gaan dan over de scheve werkverhoudingen in het huishouden. Daar kan ze al haar komische talent in kwijt, met haar volkse toontje van ’wat moet ik toch beginnen met mijn man’.

Die rol werd nog belangrijker toen Obama de voorverkiezingen won en ze voor de zware taak stonden om de teleurgestelde aanhang van Hillary terug te winnen. In een interview in 2007 beschreef ze haar programma.

„Ik ben nu veel meer bezig met gezinskwesties en een werkbare balans voor vrouwen, omdat ik dat zelf tegenkom in mijn leven en er problemen mee heb. We maken het gezinnen moeilijk. Ik vraag me elke dag weer af hoe verpleegkundigen dat klaarspelen, hoe buschauffeurs dat klaarspelen, hoe gewone mensen die elke dag naar hun werk moeten dat klaarspelen. We moeten ze de middelen geven. Je kunt niet naar het ouderoverleg op school als je werk je maar vijf vrije dagen en een paar dagen ziekteverlof gunt. Ik kan weg van kantoor om even langs school te gaan. Maar hoe zit het bij gezinnen waar dat niet kan?”

Zo doet Michelle dat in haar toespraken. Eerst praat ze over haar eigen leven en daarna gebruikt ze dat als bruggetje naar het leven in Amerika als werkende ouder, vooral als werkende vrouw. Ze betoogt dat het overheidsbeleid weinig doet om hen te helpen. „We krijgen te horen dat we groots moeten dromen, maar daarna sta je er wel alleen voor.”

Soms roept ze haar toehoorders op om elkaar te helpen. „Stel dat u een vrouw kent met wie u nooit heeft gesproken vanwege ego of gêne, afgunst of angst om afgewezen te worden; een zus of vriendin, een moeder of een kind; iemand die een plaats verdient binnen uw gemeenschap – dan vraag ik u die vrouw vandaag nog de hand te reiken”, zei ze in een kerk in South Carolina. Ze heeft vaak groot succes met de wc-waarheid: als de wc overstroomt, gaan mannen gewoon de deur uit terwijl vrouwen hun werkschema moeten omgooien om thuis te kunnen blijven voor de loodgieter.

Ze kan zowel geestig als klaaglijk spreken over de problemen van de moderne moeder die zich moet schikken naar de missers en onhandigheden van haar klunzige partner. „De hier aanwezige mannen moeten het me maar niet kwalijk nemen, maar veel taken liggen nog steeds op het bordje van de vrouw. Taken als de was doen, ontbijt klaarmaken, straf uitdelen. En we zien dat de rekeningen zich opstapelen en dat er dingen blijven liggen, dus dan komt er nog eens bij dat velen van ons hele avonden zitten te piekeren. En zoals velen van u heb ik vaak genoeg gewenst dat er een magisch apparaat was dat de dag wat langer kon maken”, zei ze in juli 2008 in de noodlijdende industriestad Pontiac, in Michigan.

Michelle werd geïntroduceerd door Jennifer Granholm, de gouverneur van Michigan. Ze kwam op in een donkere, knielange jurk met bijpassende donkere pumps met open tenen en blote benen. Haar jurk was versierd met wat kralenborduursel, verder droeg ze geen sieraden. Ze sprak over haar identiteit als moeder: „Er gaat geen moment voorbij dat ik niet aan mijn meiden denk. Ze zijn mijn eerste gedachte als ik ’s morgens wakker word en mijn laatste voor ik naar bed ga.”

Ze vertelde dat gezinnen het volgens haar vroeger makkelijker hadden, waarbij ze zoals altijd over haar vader begon, en hoe „dat ene salaris vroeger genoeg was om een gezin met twee kinderen te onderhouden; en mijn moeder bleef thuis om voor mij en het hele gezin te zorgen omdat dat gewoon kon”.

De moeders van tegenwoordig zitten tussen twee vuren, zei ze. „Als ik op mijn werk ben, voel ik me schuldig omdat ik niet bij de meiden ben. En als ik bij de meiden ben, denk ik weer dat ik meer zou moeten bijdragen aan de campagne.” Ze beschreef dit als een gevoel ’waar we allemaal mee zitten’.

Ze luisterde naar vrouwen die hun hart uitstortten over een hele reeks problemen, zoals borstkanker, ontslagen en kleinkinderen die ze moesten grootbrengen. Ze verzekerde hen dat Barack met hen meevoelde. „De mensen die hem het dierbaarst zijn – de vrouwen in zijn leven – heeft hij stuk voor stuk zien worstelen met deze kwesties. Barack neemt onze ervaringen in zich op, onze ervaringen als vrouw. Die verhalen hebben hem gevormd tot de man die hij nu is, ze hebben een rol gespeeld bij vrijwel elke beslissing die hij ooit heeft genomen, alles wat hij ooit heeft aangepakt.”

Ze verzekerde haar publiek dat Barack als president het ouderschaps- en ziekteverlof uitbreidt, zodat miljoenen Amerikanen er even tussenuit kunnen om te zorgen voor een ziek kind of een bejaarde ouder. Of een paar uurtjes vrij kunnen nemen om naar de toneeluitvoering van hun kind te kunnen. „Stel je voor!” Het publiek reageerde enthousiast. „Steek uw hand eens op als u of iemand kent die ontslagen is omdat het bedrijf moest inkrimpen of werk naar het buitenland verplaatste, of als u uw baan in de auto-industrie bent kwijtgeraakt”, zei ze, en bijna alle handen in de zaal gingen omhoog. Ze kreeg ook de lachers op haar hand toen ze bij een specifieke vraag over het beleid aarzelde, omdat ze naar haar zeggen zijn beleidspunten liever niet verkeerd wilde citeren. „Dan roept hij: „Wàt heb je gezegd?’ En dan zeg ik: ’Ik zei dat je dat en dat gaat doen’”, zo citeerde ze in een vlotte theatrale imitatie het gesprek in kwestie.

In haar geval was het thuis natuurlijk al helemaal lastig, met alle spanningen rondom de campagne van haar man. Je kunt niet alles hebben, zegt ze. Het is voor haar niet mogelijk om het moederschap, haar campagnewerk en haar baan te combineren. In mei 2007 besloot Michelle om tachtig procent minder te werken. In het voorjaar van 2007 verliet ze haar hoge bestuursfunctie bij het voedselconcern TreeHouse. In het webmagazine Salon zag de zwarte politiek commentator Debra Dickerson deze ontwikkelingen met lede ogen aan. Ze betreurde het feit dat een talentvolle, superproductieve vrouw, vaak omschreven als even intelligent als haar man, of zelfs intelligenter, haar eigen kansen moest opgeven om hem verder te laten komen. „Ze heeft haar gouden cv, haar ongekende talent en haar topbaan opgegeven voor een carrière als beroepsechtgenote en gastvrouw.”

Dickerson zei dat ze vreesde dat „Michelle Obama binnenkort door de campagneleiding zo’n stevig zondags kerkgangershoedje en een urenlange vage glimlach opgeplakt zou krijgen.” Dickerson zag al aankomen dat ze elke zin voortaan zou beginnen met ’Mijn man en ik’, en vond dat hartverscheurend. Hoewel het haar als feministe razend maakte, verweet ze het niet Michelle zelf. Ze legde de schuld bij een systeem waarin het normaal gevonden wordt dat de carrière van een vrouw naar het tweede plan geschoven wordt. En ze verweet de zwarte gemeenschap dat die het normaal vond dat ze een dergelijk offer bracht.

Maar Michelle heeft zich nooit op één carrière vastgepind. Ze heeft geen vurige professionele roeping, zoals bijvoorbeeld Judith Steinberg Dean, de vrouw van voormalig presidentskandidaat Howard Dean. Die zei in 2004 dat ze haar artsenpraktijk niet zou opgeven als haar man president zou worden, omdat haar patiënten haar nodig hadden. Michelle is een talentvol bestuurder, maar je hebt niet het gevoel dat ze de ziekenhuis-pr inging omdat ze dat altijd al gewild had. Ze ging het doen omdat het goed betaalde, omdat ze er goed in was („Ik zie graag verschillende culturen. Ik ben dol op teambuilding”) en omdat ze zich zo kon inzetten voor de gemeenschap. Sociale vernieuwing is haar passie, en dat kan ze nu doen via Barack.

Er zijn onderweg wel fouten gemaakt. Michelle maakte een paar, meestal kleine, uitglijders die dan door de campagne gerepareerd moesten worden. In een interview in het blad Glamour vertelde ze dat de meisjes niet graag ’s ochtends bij haar in bed wilden kruipen als Barack naast haar lag, omdat hij ’te veel snurkt en stinkt’. Deze opmerking werd algemeen beschouwd als te vernederend en te hard. In een interview met Vanity Fair zei ze stellig dat dit Baracks enige gooi naar het presidentschap zou zijn, de enige kans die Amerika kreeg om hem te verkiezen tot hun leider.

„Voor mij is het nu of nooit”, zei ze. „We gaan het niet elke keer opnieuw proberen, want op een gegeven moment ben je dan echt murw geslagen. Wij zijn nog niet murw geslagen. We moeten het nu voor elkaar krijgen, nu we er nog fris, open, onverschrokken en vrij in staan. Dat raak je in de loop van de tijd een beetje kwijt. Barack is nog niet behoedzaam, hij staat klaar om de wereld te veranderen, en dat hebben we nodig. Dus als we behoedzaam worden, laat ik het liever aan iemand anders over. Want het kost enorm veel tijd om steeds opnieuw hetzelfde te doen. Er komt ook een hoop ongemak bij kijken. En als we dan ons hele leven omgooien, dan mogen we wel hopen dat we een flinke deuk slaan in het beeld van wat een president van Amerika zou moeten zijn.”

Het woord ’ongemak’ kwam haar op de nodige kritiek te staan, alsof de gooi naar een leven in het Witte Huis in haar ogen vooral een zware wissel zou trekken op haar gezinsleven.

Maar in feite lijkt haar ’nu of nooit’-houding te sporen met wat ze Barack, of in elk geval zichzelf, altijd voorgehouden heeft: Hij doet het niet nog een keer. Dit is de laatste campagne! Als Barack meedoet en verliest, kunnen wij weer een normaal leven leiden! Zo’n opmerking kan men opvatten als een dreigement, alsof Barack zich met al zijn kwaliteiten zou terugtrekken als het land hem versmaadt. Maar het kan ook zijn dat Michelle zichzelf voor de zoveelste keer voorhoudt dat haar man op een dag zijn ambities minder zal laten prevaleren.

De vrouw die zichzelf spottend omschrijft als ’altijd de laatste die het doorheeft’ lijkt zichzelf voor te houden wat ze altijd gezegd heeft: Luister jongen, dit is de laatste verkiezingsrace waar je aan mee mag doen. Later zou ze in de Wall Street Journal zeggen: „Het was geen dreigement, maar dit nog een keer? Moeten we dit de meiden nog een keer aandoen?”

Liza Mundy: Michelle Obama, een biografie. De Bezige Bij, Amsterdam. ISBN 9789023441429; 288 blz, 18,50 euro. Verschijnt maandag.