Rol Tom Cruise splijt Duitsers

Mag scientoloog Tom Cruise de rol van Duitslands beroemdste verzetsstrijder spelen in de film ’Valkyrie’? De meningen lopen uiteen.

Uiteindelijk waren het maar een stuk of tien demonstranten die dinsdagavond tegen de film ’Valkyrie’ protesteerden. Toen Hollywood-ster Tom Cruise de rode loper betrad om de Europese première van zijn film luister bij te zetten, herinnerden ze luidkeels aan diens lidmaatschap van de ’Scientology-sekte’. De politie duwde de demonstranten uit zicht.

Anderhalf jaar lang is er in Duitsland hevig over gedebatteerd. Mag een scientoloog de rol spelen van Claus Schenk Graf von Stauffenberg, de man die er op 20 juli 1944 bijna in slaagde Hitler met een bom om het leven te brengen? Twee partijen stonden van meet af aan onverzoenlijk tegenover elkaar.

Tegenstanders meenden dat een scientoloog het beeld van vrijheidsheld Stauffenberg bezoedelde. Politici spraken er schande van dat een vertegenwoordiger van een ’totalitaire psycho-organisatie’ de rol speelde van een ’strijder tegen het totalitarisme van Hitler’. Deze week riep een CDU-volksvertegenwoordiger op tot een boycot van ’Valkyrie’.

Voorstanders meenden juist dat Cruise met zijn film Duitsland een grote dienst bewees. Eindelijk zou de wereld zien dat de Duitsers niet massaal achter Hitler stonden. De film ’Valkyrie’ zou het beeld van Duitsland in de wereld veranderen. De groep burgers en officieren rond Stauffenberg bewees dat er zelfs in de donkerste nazi-dagen nog ’goede Duitsers’ waren.

De strijd spitste zich toe op de vraag of de filmploeg van Cruise op de plaats zou mogen filmen waar Stauffenberg op de avond van zijn mislukte aanslag standrechtelijk was geëxecuteerd. Het verantwoordelijke ministerie weigerde aanvankelijk toestemming. Als reden gaf men op dat het de waardigheid van de plek zou verstoren.

Het gaat om de binnenplaats van het zogeheten ’Bendlerblock’ in het centrum van Berlijn. Daar is nu de ’Gedenkplaats van het Duitse Verzet’ met bijbehorend museum gevestigd. Directeur Johannes Tuchel was destijds ook tegen de filmopnamen, maar is onder druk van boven en van buiten gezwicht. Hij heeft zelfs uitvoerige gesprekken met Tom Cruise gevoerd.

Wat vindt hij nu van de film? Tuchel weert af. „De film is nu eenmaal geen documentaire en geen biografie. Hij is wat Cruise zegt: een spektakelfilm. Dan ga ik geen lijstje maken van wat er historisch allemaal niet klopt.” Wat klopt er niet? Tuchel, na enig aandringen: „Die wilde schietpartij hier in het Bendlerblock bijvoorbeeld, die was er niet. Er vielen hooguit twee schoten.”

Tuchel betreurt het dat de film niets laat zien van de achtergronden van de aanslag. De film begint wanneer Stauffenberg al een verklaard tegenstander van Hitler is. „Dat was hij lange tijd niet. Hij was een fanatiek soldaat. In 1933 stond hij achter Hitler en het nationaal-socialisme. Pas in 1942 kreeg hij oog voor het misdadige karakter van de nazi’s.”

Wat ook in de film ontbreekt, zijn de plannen voor de machtsovername. „De film gaat alleen over de aanslag. Wat de samenzweerders bewoog blijft vaag. Hun voorstellingen waren zeker niet democratisch. Hun stond een autoritair Duitsland voor ogen. Stauffenberg zelf was een aanhanger van het ’heilige Duitsland’ van de dichter Stefan George.”

Sommige Duitse critici vinden juist daarom Cruise een ideale vertolker. De scientoloog Cruise en de mystieke nationalist Stauffenberg koesteren immers overeenkomstige utopieën. Zij zien zichzelf als deel van een esoterische elite die de mensheid van bovenaf wil hervormen.

Maar in die uitleg staan die critici alleen. De meeste Duitse filmrecensenten bejubelen ’Valkyrie’ als geslaagde thriller en als reclame voor het ’goede Duitsland’.