Hard tegen hard, maar zonder geweld

De Socrates wisselbeker is de prijs voor het beste filosofische boek van 2008. Trouw interviewt de vijf genomineerden. Vandaag: Sjaak Koenis over ’Het verlangen naar cultuur’.

„In het maatschappelijk debat hebben we het hartstochtelijk over ’cultuur’. Als filosoof zet ik dan een stap terug en vraag me af: wat zeggen die discussies over cultuur?

Dat blijken drie dingen te zijn. We brengen tot uitdrukking wat we belangrijk vinden, onze waarden. Maar we zeggen ook: zo leven wij. Onze gewoonten en zeden. De laatste, dieperliggende betekenis vergeten we vaak: de opvatting van cultuur als monument. Dan hebben we het over grote kunst. Rembrandt, Vondel, maar ook Plato. Onze bronnen, de intellectuele wortels die onze samenleving gevormd hebben. Kort gezegd: het gaat om waarden, om zeden en om traditie.

Voor een katholiek is de Bijbel monumentaal. Voor een filosoof Plato of de Verlichting. Geen van die monumenten doet recht aan de pluraliteit van de cultuur. Cultuur is in beweging en verzet zich tegen iedere poging het te definiëren.

Ik heb ’Het verlangen naar cultuur’ geschreven om te voorkomen dat we te gemakkelijk denken over het woord cultuur. In het huidige debat wijzen sommigen op religie, anderen op de Verlichting. Wat wij moeten leren is om respect te hebben voor de opvattingen van anderen, zonder deze te onderschrijven. Dat noem ik: negatief respect. We kunnen een creationist bestrijden om zijn opvattingen, maar het debat zelf is waardevol en de creationist moet zich kunnen uitspreken. Juist door het debat verdiept onze kennis van de religie én de wetenschap. Hetzelfde geldt voor minderheden. Die strijd, dat is cultuur. Dat zijn de grote vragen van onze tijd.

Helaas kunnen we het slecht verdragen dat identiteiten niet vastliggen. Daarom was ook de uitspraak van prinses Máxima – dé Nederlander bestaat niet – spannend. Publicisten reageerden furieus.

We geloven blijkbaar dat het wel goed komt, als onze identiteit maar vast ligt. We leven in een tijd waarin we opnieuw doordenken wie we zijn. Politiek is het van belang om cultuur en staatsburgerschap niet met elkaar te verwarren. In de wet moeten we niet onze cultuur willen fixeren. We kunnen niet een Nederlands staatsburger uitsluiten op grond van zijn cultuur. We kunnen wel een staatsburger bestraffen die zich niet aan de wet houdt.

Vooralsnog is er veel angst. Je ziet het in het regeerakkoord. Het woord ’samen’ valt erg vaak. We zijn bang dat we er niet uitkomen als we het niet samen doorlopend eens zijn. We moeten het weer normaal vinden dat we het diepgaand niet eens zijn met elkaar.

Neem die imam die toenmalig minister Verdonk geen hand wilde geven. Was dat vrouwenverachting? Misschien toonde hij vanuit zijn traditie juist wel respect. Je kunt zeggen: ik éis dat hij een hand geeft. Maar waarom die dwang tot consensus? De vraag over zijn cultuur kunnen we nu niet eens stellen.

In die zin is Wilders een belangrijk politicus. Hij zegt wat leeft onder veel mensen. Sentimenten die we te lang onderdrukt hebben. Ik ben het niet met Wilders eens, ik bestrijd hem, maar het heeft geen zin te proberen Wilders als extreem-rechts neer te zetten en monddood te maken. We moeten praten.

Is de vraag naar cultuur vruchtbaar? Ja en nee. Nee, want er is geen definitieve identiteit. Ja, want wij moeten keer op keer de vraag stellen naar wie wij zijn. Dat debat moet in alle openheid plaatsvinden. Hard tegen hard, maar zonder geweld. Dat is wat het betekent om cultuur te hebben.”

Sjaak Koenis: Het verlangen naar cultuur; Nederland en het einde van het geloof in een moderne politiek. Uitgeverij Van Gennep, ISBN: 9789055159062, 296p., 22, 50 euro.