Een lange reeks schimmige moorden

De moord op de Russische advocaat Markelov schokt vooral de wereld buiten Rusland. En het is twijfelachtig of de moord ooit wordt opgelost.

Twee dingen vielen op na de moord, maandag, op de advocaat Stanislav Markelov. Massademonstraties bleven uit, nadat hij en een journaliste in hartje Moskou op klaarlichte dag door het hoofd waren geschoten. En Markelov kreeg postuum een medaille van de Tsjetsjeense president Ramzan Kadyrov.

Het eerste is niet zo vreemd. De Russen zijn gewend aan moorden op activisten en journalisten. Jaarlijks worden in Rusland gemiddeld twee journalisten vermoord (sinds 1992 bijna 50). Vervolging vindt nauwelijks plaats, bestraffing van daders of opdrachtgevers nog minder. Slechts een klein groepje Russen maakt zich daar druk om, onder wie de paar honderd die dinsdag een korte herdenkingsdienst hielden op de plek waar Markelov was neergeschoten.

Het tweede, de medaille van Kadyrov, is vreemder – of op zijn minst erg cynisch. Markelov kreeg zijn postume medaille omdat hij had geprobeerd de vervroegde vrijlating van kolonel Boedanov te voorkomen. Die had in 2000 een 18-jarige Tsjetsjeense verkracht en vermoord tijdens een ondervraging, en kreeg in 2003 voor de moord tien jaar cel – de enige belangrijke Russische officier die voor misdaden in Tsjetsjenië een straf kreeg opgelegd. Tot woede van veel Tsjetsjenen kwam Boedanov vorige week wegens goed gedrag vrij.

Een van de belangrijkste mensen die Markelov ook vertegenwoordigde was Anna Politkovskaja. Totdat zij in 2006 werd omgebracht, stelde zij Russische misdaden in Tsjetsjenië aan de kaak. Maar ook misdaden van pro-Russische militieleiders – onder wie huidig president van Tsjetsjenië, Kadyrov. Het is dus nogal cynisch dat Markelov een medaille krijgt van iemand die datgene vertegenwoordigt wat de advocaat bestreed.

Kadyrov zit in het zadel dankzij de steun van de Russische regering en van de veiligheidsdiensten waar premier Poetin uit voorkomt. Hij heeft met zijn clan min of meer carte blanche, zolang hij ervoor zorgt dat er niet opnieuw een grote strijd in de deelrepubliek ontbrandt. Dat doet Kadyrov door een persoonlijkheidscultus op te bouwen – deels rond zijn vader; de in 2004 vermoorde president Achmad Kadyrov – en door in het gebied de islam een steeds grotere rol te geven. En dat doet hij vooral door te intimideren.

Diverse andere Tsjetsjeense clanhoofden zijn de laatste jaren vermoord, onder hen leiders die zich bleven verzetten tegen Moskous controle over de deelrepubliek. In november werden zes jonge vrouwen geëxecuteerd, volgens de autoriteiten omdat ze prostituees waren. Vorige week werd in Wenen een gevluchte Tsjetsjeen vermoord, die had gezegd te zijn gemarteld door Kadyrovs mensen en daarom een aanklacht wilde indienen. Een andere man die dezelfde beschuldiging uitte is al maanden spoorloos na in Tsjetsjenië te zijn ontvoerd. Markelov behartigde ook diens zaak.

Er zijn veel speculaties over de achtergrond van de moord op Markelov (zie kader). Minstens twee varianten hebben te maken met de situatie in Tsjetsjenië. De eerste ziet de moord als wraakactie van Boedanov of zijn omgeving – wat Boedanov met klem ontkent. De tweede is dat Markelov de identiteit had achterhaald van de opdrachtgever voor de moord op Politkovskaja. Zulke speculaties zijn niet te toetsen. Maar als de moord op Markelov zijn oorsprong vindt in de schimmige situatie in Tsjetsjenië, dan is de kans klein dat er een dader wordt gezocht en gevonden – net als met de vele andere moorden die met Tsjetsjenië te maken hebben.