De renaissance van Mussolini’s architectuur

Mussolini was fout, maar hij liet prachtige gebouwen neerzetten. Politici vragen waardering voor die ’architectonische parels’. En geld.

„Kijk eens wat een prachtig gebouw. Imponerend, maar tegelijkertijd gastvrij en harmonieus.” De ogen van Fabio Bianchi glimmen terwijl hij Palazzo M – met de M van Mussolini – bewondert. Het grijze gebouw verrees in 1938. Bianchi: „Dit is een typisch voorbeeld van rationele architectuur. Abstract, essentieel. Het is hoog tijd dat die architectuur in Italië niet langer wordt genegeerd, maar de aandacht krijgt die ze verdient.”

Bianchi (38) is wethouder van cultuur in Latina, een stadje ten zuiden van Rome. Latina werd in de jaren dertig van de vorige eeuw uit de grond gestampt. Het is een zogenaamde ’nieuwe stad’, een città di fondazione (zie kader). Italië ligt bezaaid met zulke steden, gebouwd tijdens het fascistische regime van Benito Mussolini (1922-1943).

Vorige maand heeft Bianchi, samen met wethouders en burgemeesters van een dozijn andere nieuwe steden, een vereniging opgericht. „Onze steden zijn bijzonder en vormen een uniek cultureel erfgoed. Het is onze plicht om ze te onderhouden en ervoor te zorgen dat de gebouwen in rationele stijl niet langer worden genegeerd”, vertelt hij.

Tijdens de fascistische periode was het rationalisme in zwang. Die architectonische stijl was overgewaaid uit Noord-Europa en kreeg begin jaren ’20 vaste voet in Italië. In de nieuwe steden verrezen tal van gebouwen met rechte lijnen en strakke hoeken, zonder overbodige tierelantijntjes. Il Duce omarmde het rationalisme enthousiast: hem beviel het vernieuwende, het moderne, de duidelijke breuk met het verleden.

Toen Mussolini in ongenade viel, gebeurde dat ook met de città di fondazione en hun gebouwen. Decennialang werden ze geassocieerd met het fascisme en waren dus fout. Banchi wil daar een einde aan maken en zijn Latina weer op de kaart zetten. „Waarom zouden wij ons moeten schamen voor onze stad? De tijden zijn veranderd. We kunnen best zeggen dat niet alles uit de fascistische periode slecht was. Latina barst van het artistieke erfgoed. Daar moeten we juist trots op zijn.”

De wethouder hoopt met de oprichting van de vereniging geld los te peuteren in Rome en Brussel voor de promotie van de nieuwe steden. Hij droomt van speciale reisgidsen, uitgestippelde routes en busladingen toeristen uit binnen- en buitenland.

Nu is Bianchi – de drijvende kracht achter de vereniging – lid van de Alleanza Nazionale, een partij met een fascistisch verleden. Ruikt zijn initiatief niet een beetje naar revisionisme? De wethouder blijft de vriendelijkheid zelve. „Dit heeft niets met nostalgie te maken. Onder Mussolini zijn er verschrikkelijke dingen gebeurd, die ik niet wil goedpraten. Maar vindt u ook niet dat de goede dingen die hij heeft gedaan eindelijk uit het verdomhoekje mogen komen?” De linkse wethouder van stedebouw van Predappio, de geboorteplaats van Mussolini die ook bij de vereniging hoort, denkt er net zo over. „Zeker, er zijn destijds nare dingen gebeurd. Maar de rationele architectuur was groots. De herontdekking van de architectuur uit die periode lijkt mij niet meer dan natuurlijk.”

In Italië lijkt niemand problemen te hebben met het initiatief, zelfs de Joodse gemeenschap niet. Integendeel. Gianni Ascarelli, die architectuur doceert aan de universiteit van L’Aquila en de pr voor de joodse gemeenschap van Rome doet, is opgetogen. „De rationele architectuur is het beste wat Italië in de vorige eeuw heeft voortgebracht! Ik vind het geweldig dat er politici zijn die de gebouwen uit het fascistische tijdperk in het zonnetje zetten. Het rationalisme heeft zonder meer artistieke kwaliteiten. Linkse politici zijn de afgelopen decennia kortzichtig geweest in hun streven naar het verduisteren van onze architectonische parels.”