Identiteit houden in een groot geheel, dat is modern

Kleine reli-omroepen komen in de knel door het nieuwe plan voor de publieke omroep. Is dat erg?

’Red ons”, roepen de reli-omroepen. De kleinsten onder hen althans. Het rigoureuze plan voor hervorming van de publieke omroep, op 16 juni bekend gemaakt, biedt weinig ruimte aan zelfstandige levensbeschouwelijke omroepverenigingen.

Twee netten in plaats van drie, en alles in simpele blokken georganiseerd. Die veranderingen besparen 370 miljoen euro per jaar. De publieke omroep moet ophouden, vindt de commissie, steeds meer op de commerciële omroep te gaan lijken, met spelletjes en kijkcijferkanonnen.

In het voorstel is de publieke omroep neutraal en onafhankelijk. In de samenbundeling van krachten moeten kleine levensbeschouwelijke omroepen als IKON, RKK, BOS, OHM, HUMAN zich aansluiten bij de grotere.

Moet religieus Nederland meteen in actie komen en met handtekeningen de kleine reli-tv steunen?

We leggen de vraag voor aan Wim van Vlastuin, de hersteld-hervormde theoloog die geen tv heeft, en aan Peter Nissen, de kerkhistoricus, verbonden aan de Radboud Universiteit te Nijmegen, die lid is van zowel de grootste als het kleinste kerkgenootschap van Nederland. Nissen is katholiek en sinds kort ook Remonstrants. Nissen heeft wel tv in huis.

Eerst Wim van Vlastuin. Hij groeide op zonder televisie, heeft voor zijn kinderen hetzelfde besloten. „De programma’s hebben weinig toegevoegde waarde, merken we als we in een vakantiehuis met televisie zitten. Je mist niks. Wel merk je dat tv iets verslavends heeft.” Alle reden om er reserves tegen te hebben, vindt Van Vlastuin. „Ik kijk wel eens op uitzending gemist naar een debat dat ik graag wil zien.”

Van Vlastuin, docent aan het hersteld-hervormd seminarie, gevestigd aan de Vrije Universiteit, heeft geen reli-tv nodig. Kunnen de kleine omroepen opgaan in een groter geheel? Van Vlastuin: „Ik begrijp de zorg wel van de kleine levensbeschouwelijke omroepen. Zij hechten aan hun profiel en identiteit. Ze willen zichzelf presenteren en hun achterban informeren.” Van Vlastuin ziet ook een groter belang. „Religie doet ertoe. Ook de overheid erkent het belang ervan. Als ik regeringsverantwoordelijke was, zou ik tegen het voorstel zijn, de kleine levensbeschouwelijke omroepen in een groter geheel onder te brengen.”

„Al die verschillende omroepen met hun eigen achterban, dat is zo verouderd, dat is nog altijd een uitvloeisel van de verzuiling”, zegt Peter Nissen. „Het omroepbestel met zijn verenigingen, dat heeft zijn tijd gehad. De achterbannen van toen bestaan niet meer. We zijn in een levensbeschouwelijk veelstromenland terechtgekomen. Daar past een ander model bij, zoals bij de BBC.” Nissen is voorstander van het voorstel Andere Publieke Omroep, met een net voor nieuws en achtergrond en een net voor kunst en cultuur. „De rest moeten we overlaten aan de commerciëlen. De publieke omroep ging zover in de concurrentie met de commerciëlen dat ze geen scherp profiel meer had. Als ik kijk naar „Ik hou van Holland”, of naar „Onderweg naar morgen”, of zelfs „Boer zoekt vrouw”, dan weet ik niet of het een commerciële of een publieke zender is. Ik ben wel een fan van Yvon Jaspers, hoor. Hoog tijd om een van de laatste resten van de verzuiling op te ruimen.”

„Ik zie de openheid voor verschillende identiteiten als iets moderns”, brengt Wim van Vlastuin in. „Aan de VU, bij de theologische faculteit, is zo’n model afgelopen jaren opgebouwd. De slogan van dat denkmodel is: ’Wij oefenen de samenleving in het klein’. Rond de centrale opleiding theologie zijn allerlei seminaries. Die kerkelijke opleidingen hebben een eigen profiel. Het gaat om baptisten, doopsgezinden, de hersteld-hervormden, een islamitische en een hindoe-opleiding. Studenten en docenten van die seminaries ontmoeten elkaar op de centrale faculteit en houden hun eigen profiel. Als je alles eenvorming maakt, krijg je dat de meerderheid beslist en verlies je aan diversiteit en identiteit. Mijn voorstel zou zijn, dat denkmodel toe te passen op de omroep.”

Een omroep heeft andere kwaliteiten nodig dan een kerkelijke opleiding, juist door dat publieke karakter. Hoe zit het met censuur? Beveelt iedere reli-omroep vooral de eigen levensbeschouwing kritiekloos aan? Hoe kritisch kan een katholieke omroep zijn op de rk kerk?

Peter Nissen: „Als ik de RKK onder de loep neem, dan zie ik dat ze best een paar goede programma’s hebben. Toch is het er niet op vooruitgegaan. Het katholicisme wordt ook gepresenteerd als een nostalgische curiositeit. Als ik op zondagochtend Hans van Willigenburg hoor, is dat voor mij geen reden om in actie te komen voor het behoud van de zendtijd van de RKK.”

Daarbij komt, zegt Nissen, dat de grootste groep in levensbeschouwelijk Nederland, geen eigen omroep heeft. „Dat zijn de ongebonden spirituelen. Ongeveer de helft van de Nederlanders is religieus of spiritueel ingesteld en daarvan noemt een krappe meerderheid zichzelf ongebonden spiritueel. Over profiel en identiteit gesproken: zie die groep maar eens te bedienen. Echt, er zijn genoeg godsdienstsociologische redenen om te stoppen met programma’s die door aparte levensbeschouwelijke omroepverenigingen gemaakt en uitgezonden worden.” Nissen staart even in de verte. „Neem Anita Witzier. Een van de mooiste vrouwen die ik ken. Maar is zij nu typisch KRO? Typisch katholiek?”

De kwaliteit van levensbeschouwelijke programma’s kan misschien beter, maar dat is voor Wim van Vlastuin geen reden om zijn voorstel terug te nemen. „Dat zijn praktische dilemma’s, die je apart moet oplossen. Met identiteit moet je integer omgaan, dat ligt op het terrein van de uitvoering. Dat geldt ook voor het beheersen van de versnippering van de levensbeschouwelijke omroepen. Ik zou zeggen, kies enkele hoofdrichtingen en beperk het daartoe. Op de VU is genoeg praktische ervaring met dit model. De praktijk heeft laten zien dat dit model niet ten koste van het aantal theologiestudenten gaat.”

Van Vlastuin: „Vroeger was theologie ingesteld om iedereen dezelfde, dat was dan moderne, identiteit te geven. Tegenwoordig is het juist modern om de diversiteit te behouden. Dat moet bij de omroep ook kunnen.”