VS rollen Russisch spionagenetwerk op

amsterdam – - En ze leken zo gewoon. Richard en Cynthia Murphy woonden al ruim een decennium in New Jersey en leken te werken aan een bloeiende carrière. Typische suburbians – buitenwijkbewoners – verklaarden de buren. De Murphy’s wilden vooral weten waar de beste scholen waren voor hun dochters. En ze waren nog kundig met de hortensia bovendien.

Zondagavond werden de Murphy’s geboeid afgevoerd. Tegelijkertijd werden elders in de VS, van Manhattan tot Seattle, nog acht mensen opgepakt. Volgens de veiligheidsdienst FBI leidden ze een dubbelleven zoals dat beschreven staat in klassieke spionageromans: een leven vol geheime ontmoetingen en gecodeerde berichten. Hun baas was ook klassiek: ’C’, ofwel Centrum, ofwel het hoofdkwartier van de geheime dienst SVR in Moskou, de opvolger van de KGB.

De omvang van het netwerk is volgens specialisten uitzonderlijk. Veel SVR-agenten hebben een bekende dekmantel en bijvoorbeeld een diplomatieke status. Zoveel burgerspionnen tegelijkertijd werden zelfs ten tijde van de Koude Oorlog niet ingezet, zei een overgelopen ex-KGB-topman tegen Amerikaanse media. Veel van de verdachten woonden al twintig jaar in de VS maar lijken pas eind jaren negentig actief te zijn geworden, ongeveer toen ex-KGB-spion Vladimir Poetin in Rusland als machthebber boven kwam drijven.

De Murphy’s zijn volgens de FBI net als andere spionnenstelletjes speciaal geselecteerd om samen een leven in de VS op te bouwen. Ze kregen er kinderen, zodat hun legend, – hun geconstrueerde levensverhaal, nog realistischer werd. In een gecodeerde boodschap liet ’C’ zich in 2009 heel expliciet uit over hun opdracht: „Jullie zijn naar de VS gestuurd voor een dienstverblijf voor de lange termijn. Jullie onderwijs, bankrekeningen, auto, huis, et cetera – allemaal dienen ze één doel: het zoeken van en banden ontwikkelen met kringen van beleidsmakers in de VS en het versturen van intels (inlichtingenrapporten) naar C.” Pikant genoeg was de expliciete boodschap nodig omdat enkelen in de groep zich zeer thuis begonnen te voelen in de welvarende VS. Zo wilden de Muphy’s, zoals ze het zelf omschreven, ’doen zoals de Romeinen doen’ en hun huis kopen. C. liet weten zelf eigenaar te blijven.

Voor het contact met Moskou ging de hele trukendoos open: onzichtbare inkt, identieke oranje tassen die op een stationstrap van eigenaar wisselen, teksten verstopt in afbeeldingen (steganografie), gecodeerde radioberichten, enzovoort. Conversaties tussen groepsleden begonnen met codezinnen, zoals: „Sorry, hebben wij elkaar vorig jaar april in Bangkok ontmoet?” Antwoord: „Ik weet niets van april, maar ik was in mei dat jaar in Thailand.”

De groep gebruikte overigens ook moderne technieken. De aanklacht beschrijft hoe Anna Chapman uit Manhattan op woensdagen gecodeerde boodschappen uitwisselde met ’Russische overheidsfunctionaris #1’ via een afgeschermd draadloos netwerk tussen laptops. Daarbij zat Chapman bijvoorbeeld in een koffiebar en parkeerde ’#1’ voor de deur. Problemen met de laptops bood de FBI de mogelijkheid om undercoveragenten in te zetten die zich voordeden als gezanten van ’C’. Een van de spionnen leverde in opdracht van de FBI zelfs een enveloppe met geld af in een park, op klassieke wijze verstopt in een gevouwen krant.

Uit de aanklacht blijkt dat de informatie weinig voorstelde en dat de FBI de groep al minstens zeven jaar intensief observeerde. Op zijn best had een spion ’gesproken’ met een ex-adviseur van het Congres, hoopte ’C’ op geruchten over het buitenlandse beleid van de VS, was er ’contact tijdens een seminar’ over onderzoeksprogramma’s over kleine kernwapens, of presenteerde een spion een ’waardevol’ rapport over de goudmarkt. Harde strategische of militaire informatie heeft de groep ogenschijnlijk niet overgedragen, al houden de VS dat mogelijk geheim.

Buiten de tien gearresteerden was er nog een elfde verdachte, een man die de ’illegalen’ namens ’C’ van tienduizenden dollars voorzag. Hij werd gisteren aangehouden op Cyprus.