Een nieuwe Brahms

Brahms’ Vioolconcert was de eerste liefde van de Kroatische pianist Dejan Lazic. Nu speelt hij het als Brahms’ Derde pianoconcert.

Er is behoorlijk wat twijfel en scepticisme, bekent pianist Dejan Lazic desgevraagd, maar voor liefhebbers van Brahms’ muziek en van diens pianoconcerten in het bijzonder, is het feest. Lazic realiseerde een langgekoesterde wens toen hij besloot het Vioolconcert van Brahms om te werken tot een heus pianoconcert.

„Uit liefde en respect voor het stuk”, zegt hij, „absoluut niet om te provoceren.” Deze week verschijnt de cd met de live-opname van dit ’nieuwe’ concert, gemaakt tijdens de wereldpremière in oktober vorig jaar in de Symphony Hall in Atlanta. En hoe je er ook tegenaan kijkt, Lazic’ verhaal en vooral zijn uitvoering zijn bijzonder overtuigend.

De Kroatische pianist Dejan Lazic – hier vooral bekend vanwege zijn optredens met het Nederlands Philharmonisch Orkest en zijn samenwerking met cellist Pieter Wispelwey – ziet het Vioolconcert van Johannes Brahms als een klassieke compositie in de ware betekenis van het woord. Klassiek, onverwoestbaar, zoals de concerten van die twee andere grote B’s in de muziekgeschiedenis: Bach en Beethoven. Dat de vioolconcerten van Bach en Beethoven getranscribeerd zijn voor het klavier, beschouwde Lazic als een legitimatie voor zijn eigen ombouw van Brahms’ Vioolconcert tot een concert voor piano.

Beethoven maakte van zijn Vioolconcert zelf een Pianoconcert, op verzoek van pianovirtuoos Muzio Clementi, die het graag wilde spelen. Er zijn meer voorbeelden. Zo bewerkte fluitist Jean-Pierre Rampal het Vioolconcert van Katsjatoerian met succes voor zijn eigen instrument. Beethovens nieuwe pianoconcert kreeg afwisselend het nummer 0 of 6 toebedeeld. „Zo’n nummer 0, dat is een beetje tongue in cheek”, vindt Lazic. „Dat was voor mij geen optie, maar over de officiële titel van dit nieuwe concert is lang nagedacht. We hadden het Pianoconcert in D-groot kunnen noemen, maar dan ontstaat er misschien verwarring met het officiële Eerste pianoconcert van Brahms dat in d-klein staat. Het concert heet nu: ’Brahms/arr. Lazic: Derde Pianoconcert in D-groot naar het Vioolconcert opus 77’. Een lange titel, maar het is wel in één oogopslag duidelijk zo.”

Waaróm wilde Lazic eigenlijk zo graag Brahms’ Vioolconcert bewerken?

„Het was het eerste concert dat ik ooit hoorde. Op plaat, in de uitvoering van Jasha Heifetz. Op dit gebied was het mijn eerste liefde, zogezegd. Sowieso had ik in mijn collectie veel meer lp’s met vioolmuziek dan iets anders. Ik vind, en ik ben niet de enige, Brahms’ Vioolconcert een van de allerbeste concerten ooit geschreven. Toen ik begin twintig was en professioneel piano speelde, begon ik na te denken over een eventuele transcriptie, of liever: een hertaling naar de piano. Brahms’ originele ideeën over deze muziek waren heel symfonisch. Oorspronkelijk was het een stuk in vier delen, zoals een symfonie. Hij haalde er vervolgens twee hoekdelen uit, en gebruikte passages ervan in zijn Tweede pianoconcert. Gelijk een muzikale architect schoof hij met delen en ideeën. Naar mijn mening leent dit concert zich daarom zo goed voor een transcriptie. Niet voor niets dat violisten als Joachim – voor wie Brahms het concert schreef –, Sarasate en Wieniawski het concert onspeelbaar vonden.”

„Mij is de laatste dagen vaak gevraagd of ik mogelijkheden zie met andere vioolconcerten, maar ik stel u gerust: dat zal niet gebeuren. De vioolconcerten van Mendelssohn, Tsjaikovski of Sibelius lenen zich absoluut niet voor een vertaling naar de piano.”

„In 2003 begon ik met de eerste schetsen, en in 2008 had ik de pianopartij af. Ik deed het puur voor mijn eigen plezier, had van niemand een opdracht gekregen. In de zomer van 2008 was ik in Atlanta om met het orkest daar het Vijfde pianoconcert van Beethoven te spelen. Ik hou ervan om vóór het optreden in te spelen met iets totaal anders. Zo zat ik in mijn kleedkamer delen uit mijn eigen Brahms-concert te spelen. Dirigent Robert Spano, die mij hoorde spelen, stoof mijn kleedkamer in en vroeg mij verwonderd wat ik aan het doen was.”

„Spano was de eerste persoon die het geheel hoorde, want na het concert hebben we tot diep in de nacht over mijn project gesproken, en heb ik het hele concert voor hem gespeeld. De volgende dag belde hij mij op met de mededeling dat hij het concert op het programma wilde zetten. Jared Sacks van Channel Classics was eveneens enthousiast en besloot de wereldpremière voor cd op te nemen.”

En nu de première geweest is en de cd in de winkel ligt, staan de concertprogrammeurs ineens in de rij om in hun eigen land de première te kunnen brengen. In Groot-Brittannië heeft Lazic het inmiddels voor een radio-opname gespeeld met het BBC Symphony Orchestra. „De concertmeester daar kwam na afloop naar mij toe om mij te zeggen dat, of je het nou goed of slecht vindt wat ik gedaan heb, het in ieder geval een echt pianoconcert geworden is. Dat vind ik een groot compliment.”

„Natuurlijk was er kritiek, maar die kwam van mensen die de achtergrond van dit project niet kenden. Die riepen iets in de trant van: ’Heb je niet genoeg repertoire voor je instrument?’ Daarom ben ik blij dat Channel Classics mij heeft toegestaan om in het booklet van de cd een uitgebreid essay te schrijven. Want nogmaals, ik heb het alleen gedaan vanwege de geweldige muziek, uit diep respect. Ik ben geen contrabasspeler die bij gebrek aan repertoire Tsjaikovski’s ’Rococo Variaties’ gaat omwerken.”

Lazic ging niet over één nacht ijs. Hij bestudeerde uitgebreid de correspondentie die Brahms met violist Joachim voerde. Maar daarmee was hij er natuurlijk nog niet. De viool is een melodie-instrument, de piano een slaginstrument dat je met beide handen bespeelt.

„Hoe ik de muziek voor de linkerhand moest invullen, heeft mij wel slapeloze nachten bezorgd. Die heb ik moeten componeren. Ik heb heel veel kamermuziek van Brahms gespeeld, ook als klarinettist, en dat heeft me veel inzicht gegeven in hoe hij componeerde, hoe hij vertragingen, ritme en tonaliteit op elkaar afstemde. Een piano heeft in volume en boventonen een heel andere kwaliteit dan een viool, dus we hebben her en der extra strijkers toegevoegd om de balans goed te houden. Maar verder is er aan de orkestpartituur niets veranderd. Zodoende hoeven orkesten hun bibliotheek niet aan te vullen met nieuwe orkestpartijen. De pianopartij is nog niet uitgegeven, al zijn daar wel onderhandelingen over. Hij is er nu alleen in manuscript, in mijn bezit. Dus ja, voorlopig ben ik de enige die dit concert kan spelen.”

Ook in Nederland worden onderhandelingen gevoerd welk orkest de première waar gaat spelen. „In april, als ik terug ben om hier met het NedPhO een ’echt’ pianoconcert te spelen, weet ik vast meer”.

Cd: Channel Classics SA29410