Samenleven in de hel van Bos en Lommer

Praten met Tante Ans en Tante Fatima, met oude Turken en Marokkanen die depressief zijn en met jongeren op hun hangplek. De vroeger gereformeerde, ex-CPN'er Hans Krikke mag voor de Nederlandse Moslim Omroep programma's maken over een Amsterdamse wijk met tienduizenden allochtonen, maar dan spaart hij enkele heilige moslimhuisjes niet.

'Moslims moeten af van hun idee dat ze onderling zo goed zijn voor elkaar. Dat zijn ze niet. De tweede generatie allochtonen zegt openlijk dat ze niks kunnen met de eerste generatie. Ik ben me rotgeschrokken.''

Dat zegt Hans Krikke, documentairemaker en publicist over allochtoon Nederland. Op dit moment brengt hij het leven van allochtoon Bos en Lommer in kaart, een Amsterdamse buurt die landelijke bekendheid kreeg door een tv-serie van Felix Rottenberg. ,,Ik voer gesprekken met Tante Ans en Tante Fatima, met de jongeren op hun hangplek en de uitgebluste ouderen.''

Barmhartigheid is een islamitische waarde die wordt gegijzeld door taboes, zei Krikke in Trouw (16 januari 2003). Moslims kennen wel de waarde van goeddoen jegens minderbedeelden, maar schrikken terug voor daden, omdat ze niet geassocieerd willen worden met daklozen, psychiatrisch patiënten of mishandelde meisjes.

Krikke, die bekend staat als nogal links, mocht bij de Nederlandse Moslim Omroep zijn verhaal doen, en kreeg meteen van een producent het verzoek er als hoofdredacteur van een jongerenprogramma te komen werken. Hij wil wel, maar alleen als er ruimte komt om tegen wat islamitische heilige huisjes aan te schoppen. ,,Met pappen, nathouden en toedekken schieten we niks op.''

Sinds kort doet Krikke voor een kerkelijke organisatie onderzoek naar het samenleven van kerken en moskeeën, de 30000 Turken en Marokkanen, hindoestanen en andere Nederlanders in Amsterdams armste stadsdeel.

Zijn bevindingen stemmen niet vrolijk. ,,Oplopende huurschulden, huisuitzettingen, schooluitval, echtscheidingen. Wie het beter gaat verhuist; arme ouderen blijven hangen. Vier op de tien bewoners zijn licht tot zwaar gehandicapt. Er is veel huiselijk geweld, extreem vaak onder allochtonen. Allochtone ouderen - 50+ - zijn vaak depressief, slikken pillen. Grote aantallen importbruiden uit Marokko en Turkije zijn moeilijk bereikbaar, terwijl juist zij de toekomstige 'multiprobleemgezinnen' gaan vormen.''

De islam, godsdienst van recht, biedt geen soelaas. ,,Solidariteit en barmhartigheid zijn ver te zoeken. Het is een schande dat de jongeren hardop zeggen dat die oudjes verloren zijn. Een schande vind ik het dat er een taboe rust op te zeggen: we zíjn niet goed voor elkaar. Opvang ontbreekt sterk in islamitische kring.''

Volgens de statistieken wordt slechts een paar procent van de Nederlandse senioren verzorgd door familie, tegen bijna de helft van de autochtonen. Maar dat laatste is bedrieglijk, zegt Krikke. De 'mantelzorg' voor oude Turken en Marokkanen bestaat wel, maar ,,de kwaliteit is gering. De meeste jongeren zijn niet in staat tot zorg, omdat ze zelf bezig zijn met overleven. De beter opgeleiden, het nieuwe kader, vlucht en wil niet met de drek uit eigen kring geconfronteerd worden. Zorg voor ouders is onwelkome zorg. Daar schrik ik van.''

In gesprekken met oudere Turken en Marokkanen merkt Krikke dat ze niet alleen neerslachtig zijn, maar ook suïcidaal. ,,Maar ze delen het niet met elkaar. Ze trekken zich terug. Het vrijdaggebed fungeert als pilletje, het verzacht, maar verdooft ook. Er gaat geen stimulans vanuit, het vermogen om te participeren wordt er niet groter van.''

Krikke, bekend van zijn boeken 'Aan de grens' (2000) en 'Als niemand luistert' (2003) over het beroerde leven van allochtone meiden, spreekt één keer met stemverheffing: als hij schetst hoe generaties van elkaar vervreemden. ,,Fatima houdt echt wel van haar dochter Latifa. Maar haar zoon Ahmed kan niet zeggen: ik geloof dat ik verliefd ben op dat meisje op het schoolplein. En Latifa kan nooit vrijelijk met een jongen praten, want altijd kan er een spion rondlopen van haar vader, die haar eer moet beschermen.''

,,Jongeren worden er minder mens van, gaan stereotiepe gedrag vertonen. Het maakt hen conservatief, traditionalistisch, want hun genegenheid wordt gecriminaliseerd. Gecri-mi-na-li-seerd. Hoe kun je dan nog barmhartig zijn? Dáár wil ik bij de NMO graag een programma over maken.''

Krikke is bezorgd. ,,Het is niet zo erg als onder hindoestanen, maar GGD's melden in heel Nederland onder jonge moslims een explosie van psycho-sociale problemen. Op vmbo's in grote steden - zeg maar: onder allochtonen - is tien procent suïcidaal en heeft een kwart professionele hulp nodig.''

Steun voor het geringe aantal moslims dat wél wil werken aan de enorme problemen in eigen kring is volgens Krikke onontbeerlijk. Bezuinigen daarop noemt hij 'achterstelling' van allochtonen. Via het boek 'Ontsnapt uit de hel' (2003), dat in de vensterbank ligt, komt Krikke op de vernietigende gevolgen die bezuinigen zal hebben.

De Frans-Algerijnse Samira Bellil vertelt in 'Ontsnapt uit de hel' hoe zij door migranten groepsgewijs werd verkracht. Krikke: ,,Dat is geen islamitisch fenomeen, maar het gevolg van ouderlijk onvermogen om kinderen te coachen. Dat zie ik in Bos en Lommer ook.'' Ouders hebben allang de greep op hun kinderen verloren. ,,De achterstand verergert door achterstelling. Een initiatief van Marokkaanse vertrouwenspersonen om in zulke gezinnen in te grijpen strandde op geldgebrek.''

Schoolverlating en geen uitzicht mengen zich met gebrek aan normbesef en ressentiment. ,,Het verschil tussen mooi en lelijk, tussen goed en kwaad vervaagt. Die jongeren voelen zich geslagen en willen met gelijke munt terugbetalen. Dan kunnen ze óf zichzelf wat aandoen, vandaar het suïcidale, óf ze teisteren hun eigen groepering of de samenleving. Verhalen als van Samira Bellil kun je hier vermoedelijk óók optekenen. We moeten zien te vermijden dat we helemaal afglijden naar de hel van Bellil. Ik ben niet optimistisch.''

Krikke geeft hoog op van de Koran. ,,Daar put je kracht uit, troost, inspiratie, kun je jezelf uit de ellende omhoogtrekken, bouwen aan je gemeenschap en delen met elkaar. Maar zo bruikbaar voor moslims is het boek niet, want je bent afhankelijk van iemand die de Koran uit z'n hoofd kent. Jongeren bedenken zich wel twee keer, voor ze erin duiken want je zult al lezend en mompelend maar een foutje maken. üns heilige boek'', zegt Krikke, ,,de Bijbel, is zo heerlijk toegankelijk.''

Dat laatste is opmerkelijk uit de mond van een man die bekend staat om zijn CPN-verleden en zeer linkse activiteiten. Ons heilige boek?

,,Ik ben'', geeft hij toe, ,,hartstikke gereformeerd. Veluws. Ik ken de angst die breken met het orthodoxe verleden meebrengt, het eenzame en de onzekerheid. Ik ruik het nog steeds op een afstand, ook bij moslims. Die herkenning is mijn drijfveer.''

Krikke vergelijkt de situatie van Bos en Lommer met die in de Amsterdamse Bijlmer, ook een vergaarbak van exotische kansarmoede. ,,Daar heb je migrantenkerken en gaat het een stuk beter. De kerken hebben er crèches, vertrouwenspersonen, bieden hulp. Zo vormen ze een springplank voor allochtonen naar sociale mobiliteit en participatie.''

Krikke wijst op de landen van herkomst: in Afrika, waar veel Bijmer-allochtonen vandaan komen, doen de kerken hetzelfde ('mensen empoweren'), terwijl de moskee in Turkije niet zo werkt. Bovendien zijn de Afrikaanse kerken van westerse oorsprong, zodat 'de Ghanees die hier woont al in Afrika is begonnen met zijn inburgering'.

De kerken in Bos en Lommer zijn 'grijs en wit' en ze zoude, vindt Krikke, prima in hun wijk 'grijs en zwart' te hulp kunnen schieten. ,,Laat ze eens een middag beleggen over de zonsondergang in Marokko. Je zult zien, dan komen de verhalen.''