De afstand van Akerman

Filmmaakster Chantal Akerman vertrok naar Mexico om er de grens te filmen met de Verenigde Staten, die steeds meer de gedaante heeft gekregen van een Berlijnse Muur. ,,Ik schrok van de termen die de veeboeren in Arizona gebruiken voor de Mexicaanse illegalen. Precies de termen die ook voor de Joden werden gebruikt.''

Wat nieuw was aan 'Jeanne Dielman' was de aandacht voor de dagelijkse handelingen van een huisvrouw. Belangrijker nog echter, was Akermans stijl: terughoudend en beheerst. De camera bleef op afstand en alles duurde net zo lang als in het echt. Het strijken zo lang als echt strijken, het wassen zo lang als wassen. En dat zonder muziek, zonder wervende montage, zelfs bijna zonder de camera te bewegen. Als mensen de kamer verlieten bleef de camera er nog even hangen.

'Anti-Dogma' zou je Akermans stijl nu kunnen noemen. Geen stijl waarmee je een groot publiek verwerft. Maar voor wie zich in Akermans wereld verplaatst is die stijl toch meeslepend; intens, juist doordat hij ruimte biedt aan de details, aan dat wat buiten het verhaal valt. Akerman filmt niet vastleggerig, maar beeldend.

,,Die afstand die ik houd, laat de film ademen'', vertelt ze, vlak voor de opening van de tentoonstelling '[Based upon] True Stories' in de Rotterdamse galerie Witte de With. ,,Ik geef geen opdracht dat je iets zus of zo moet zien. De toeschouwer is vrij. Bovendien getuigen afstand en duur van meer respect voor de personages. Je geeft ze de ruimte'', zegt Akerman.

In de galerie wordt een installatie van Chantal Akerman opgebouwd als onderdeel van een expositie waarop twaalf kunstenaars hun glimp van de werkelijkheid tonen. De installatie van Akerman bestaat uit fragmenten uit haar nieuwe documentaire 'De l'autre coté'. Die film is momenteel ook te zien op het Filmfestival Rotterdam.

Gedurende de dertig jaar van haar carrière heeft Akerman haar terughoudendheid in ere gehouden. Ook nu in 'De l'autre coté' (Van de andere zijde), haar film over het grensgebied tussen Mexico en de Verenigde Staten. Het is het laatste deel in een trilogie. Eerder maakte Akerman de film 'D'Est' (1993) , opgenomen in het net 'bevrijde' Oost-Europa. Een indrukwekkende film vol rijen lopende, staande, wachtende gelaten mensen; in busstations, op pleinen, bij winkels, afgewisseld met opnames van bewegingloze individuen in hun huizen. Een treurzang, volgens Akerman.

Daarna maakt ze het meer verhalende 'Sud': opgenomen in Texas. Die film was een reconstructie van de gewelddadige raciale moord op de zwarte James Bir, die kilometers lang achter een truck werd voortgesleurd en daarbij hoofd en ledematen verloor. In de lange camera-rijders waarmee Akerman het asfalt in Texas aftastte, werden de links en rechts voorbijschietende bomen tot stille getuigen van bloed, geweld, dood.

Diezelfde beeldende kracht zit nu in 'De l'autre coté', een film over de grens. ,,Niet alleen de Mexicaanse grens, maar alle grenzen. Ook de grenzen in de geest'', aldus Akerman. De film begint met lange shots van de lege, stoffige wegen in het grensgebied Agua Prieta. Er volgen eindeloze opnames langs de 'muur' die Mexico en de Verenigde Staten van elkaar scheidt: soms golfplaten, soms prikkeldraad, soms houten spijlen. Het is een muur die aanvankelijk absurd oogt, als het witte gordijn dat kunstenaar Christo ooit ophing in de Californische heuvels. Aan beide kanten van de scheiding ruimte, leegte en stilte. Maar naarmate de film vordert, na Akermans gesprekken met Mexicanen wier verwanten in de woestijn zijn verdwenen of die zelf vergeefs geprobeerd hebben de andere kant te bereiken en na de opnames van de Amerikaanse borden in de woestijn ('Stop de invasie!') krijgt de scheiding steeds meer de gedaante van de Berlijnse muur.

De climax ligt in het archiefmateriaal dat Akerman aan het slot vertoont en dat ook op de expositie is te zien. Het zijn beelden vanuit een Amerikaanse helikopter die met een hittegevoelige camera de grond afzoekt naar de 'tresspassers', de binnendringers. Een colonne witte silhouetten duikt op, overgeleverd aan hun belagers.

,,Ik besloot naar dit gebied te gaan toen ik in de krant las over veeboeren in Arizona die eigen wetten creeërden om achter de Mexicaanse clandestiene immigranten aan te gaan'', vertelt Akerman. ,,Ik schrok van de termen die ze gebruikten. Ze spraken van 'dirty people', smerige mensen. Ze hadden het over angst voor de ziektes die ze zouden meebrengen. Precies de termen die ook voor de joden werden gebruikt. Vuile jood. Vuile Arabier. Ik wilde een film maken over die ander, over alle anderen. Bij de Amerikanen is die angst voor de ander heel extreem. Ze zitten er bovenop. Ze weten dat het land waar ze wonen niet altijd van hen is geweest.''

Fascinerend aan 'De l'autre coté' is hoe Akermans stijl de film boven zichzelf uit laat stijgen. Het is een documentaire als 'Shoah', een film die veel bekends vertelt maar op zo'n manier dat je beter gaat begrijpen wat het betekent. De sleutel daartoe zit in de resonanties in het landschap, in de wijze waarop de ruimte rondom de personages hun verhalen een extra dimensie geeft.

In een van de eerste scènes spreekt Akerman met een oude Mexicaanse vrouw die vertelt waar ze in haar leven heeft gewoond en gewerkt. Ook vertelt ze over haar idealistische zoon, met haar kleinzoon verdwenen op weg naar het noorden. Ze veegt wat onzichtbare tranen weg. Al die tijd zit de vrouw op een stoel op het plaatsje voor haar huis. Naast haar een televisie: de spiegel van de hoop op een beter bestaan die haar zoon zijn leven kostte.

In de jaren zeventig werd Akerman na 'Jeanne Dielman' omarmd door de filmtheoretici die in haar een belangrijk alternatief zagen voor Hollywood. Ze doorbrak immers de filmische Hollywood-illusie door haar eigen aanwezigheid buiten beeld zichtbaar te maken, en daarmee ook de aanwezigheid van de toeschouwer.

Nu lijkt Akerman met haar terughoudendheid opnieuw een belangrijk vertegenwoordiger van de tijdgeest. Op een debat op het Filmfestival zei Jean-Pierre Rehm, curator bij galerie Witte de With, dat documentairemakers en kunstenaars blijk geven van een hernieuwd politiek bewustzijn. Maar anders dan in de jaren zeventig zijn er geen voorschriften meer hoe zij die werkelijkheid het best kunnen verbeelden.

Dat blijkt ook uit de door Rehm samengestelde expositie in de Rotterdamse galerie. Niet meer dan een glimp, een indruk, bieden de daar verzamelde beelden. Of het nu gaat om de op drie televisieschermen getoonde 'onbelangrijke momenten' in de levens van drie huisvrouwen in Houston, Texas (van Edgar Arceneaux) of om de bedreigende Amerikaanse luchtopnames van vluchtende illegale immigranten die deel uitmaken van de installatie van Akerman - je kijkt zonder veel houvast. En dat is de bedoeling.

,,Als mijn films politiek zijn ontstaat dat zomaar, uit de situatie'', zegt Akerman. ,,Ik wantrouw films die politiek heten te zijn. Dan weet je van tevoren al wat erin zal zitten. Ik ging naar Mexico met een paar regels op papier. Tijdens het draaien vind ik de film uit. Dat is het avontuur. En dat is ook het avontuur van de kijker.''