Mohammed een complexe man, maar gewelddadig?

Pervers, megalomaan, gewelddadig en tiranniek. Dat is althans het beeld dat aantredend kamerlid Ayaan Hirsi Ali zaterdag in Trouw schetste van Mohammed, volgens een miljard moslims Gods definitieve profeet. Klopt dit beeld met de werkelijkheid, voorzover die is na te gaan? Profiel van een complexe persoonlijkheid.

Voor islamieten is hij de rasoel Allah, de gezondene van God, het menselijk archetype van volmaakte ontvankelijkheid voor het Hogere. Veel niet-moslims daarentegen zagen hem eeuwenlang als een gewetenloze, op macht beluste, geile charlatan. Deze clichés hebben een lang leven, getuige de recente verwijten van VVD-ster Ayaan Hirsi Ali aan het adres van Mohammed, stichter van de islam.

In tegenstelling tot wat de Hirsi Ali's oneliners doen vermoeden, was Mohammed (570-632) een complexe persoonlijkheid. Een religieus genie, groot politiek denker, bekwaam strateeg en geslepen diplomaat. Maar ook een gekwelde visionair en egocentrische doordouwer. Voor zover dat althans valt op te maken uit de schaarse historische gegevens waarover we beschikken. Want over zijn leven is aanzienlijk meer fictie dan feitenmateriaal bekend.

Zijn eerste biograaf Ibn Isaak (704-767) vertelt dat de Profeet een doorsnee lengte had. Zijn gezicht was ,,niet te vol en niet te vlezig, bleek met rood gemengd''. Hij had zwarte ogen, een krachtig hoofd, stevige schouderbladen en slechts een paar haren op de borst, brede handen en voeten. ,,Hij liep zo licht als zweefde hij over water.''

In Mohammeds gedragspatroon zoals dat uit de mist van veertien eeuwen opduikt, wisselen meedogenloosheid en medelijden elkaar af, staan momenten van grote gepassioneerdheid en geestelijke onrust naast ogenblikken van koele berekening. Bij zijn bestuurlijk handelen liet hij zich in hoge mate leiden door het uitgangspunt dat het gewijde doel de profane middelen heiligt; oorlog, politieke moord en het martelen van gevangenen incluis. Toch was geweld nooit de kern van zijn boodschap. Niet voor niets behoorde de 'heilige oorlog' niet tot de vijf pijlers waarop hij de islam stutte.

Hem vergelijken met Saddam Hoessein, zoals Hirsi Ali doet, lijkt daarom een voorbeeld van geschiedvervalsing en karaktermoord. Bij de Iraakse 'slager' mist men alle spiritualiteit en medemenselijkheid die Mohammed juist kenmerkten. Hirsi Ali's vergelijking met Bin Laden en Khomeini snijdt eerder hout, ware het niet dat beiden niet over het soort zelfkritiek beschikken c.q. beschikten waarvan de Profeet volgens alle verhalen blijk gaf.

VERVOLG OP PAGINA 10

De profeet treft niet alle blaam

Mohammed

VERVOLG VAN PAGINA 1

Hirsi Ali mag Mohammed dan als individu verachtelijk vinden omdat hij vrouwen geen gelijke rechten gaf, dit onhistorische oordeel gaat voorbij aan het feit dat zijn richtlijnen in het Arabië van de zevende eeuw, waar vrouwen aanvankelijk helemaal geen rechten bezaten, een grote vooruitgang betekenden. Karen Armstrong wijst terecht op het feit dat het idee dat een vrouw voor de wet mocht getuigen en kon erven -vastgelegd in het islamitisch recht- in het christelijke Europa pas twaalf eeuwen later haar intrede deed.

Dat latere generaties moslims verzuimd hebben Mohammeds leer op dat punt aan te passen aan de eisen van de veranderende tijd en, zoals Hirsi Ali het uitdrukt, ,,postuum chantage plegen'' met zijn ideeën, valt de Profeet niet te verwijten. Diens nagedachtenis kan trouwens best een stootje hebben.

Zoals gezegd was Mohammed niet de heilige voor wie miljoenen moslims hem thans houden. Familie en vrienden plaatsten soms kanttekeningen bij zijn gedrag. Zo schemert in de overlevering onbehagen door over het, op zijn bevel in 627 executeren van zevenhonderd opstandige Joden. Ook hadden tijdgenoten moeite met het feit dat hij hem ongenegen dichters -de politieke smaakmakers in die tijd- door sluipmoordenaars liet kelen. Zijn, in Arabische ogen incestueuze maar volgens Mohammed door God goedgekeurde, huwelijk met Zaineb, vrouw van pleegzoon Zaid ibn Haritha, deed naaste volgelingen eveneens de wenkbrauwen fronsen.

Dat was niet het geval bij Mohammeds huwelijk met Aisha, de negenjarige dochter van Aboe Bakr, zijn naaste medewerker en latere opvolger. Hirsi Ali schilderde zaterdag in Trouw Mohammed af als een kinderverkrachter die het dochtertje van zijn beste vriend stal. In Mohammeds eigen tijd hebben echter zelfs zijn vijanden dat nooit beweerd. Men huwde in Arabië wel vaker zo'n jonge maagd.

Of het huwelijk ook direct geconsummeerd werd is niet duidelijk. Volgens veel moslimgeleerden wel, maar de befaamde koranexegeet en historicus Aboe al Tabari (839-923) schrijft dat Aisha in het huis van haar ouders bleef wonen en er met vriendinnen speelde. Soms kwam Mohammed haar opzoeken en keek hij toe hoe ze met poppen in de weer was. Pas later, toen Aisha de puberteit had bereikt, zou de relatie ook seksueel van aard zijn geworden. Eén ding is zeker, de betrekkingen tussen Aboe Bakr en de Profeet werden door deze trouwerij verder versterkt. Van onmin was geen sprake.

Mohammed, benadrukt biograaf Maxime Rodinson, was niet de enige op het Arabisch schiereiland die zich Profeet (nabi) van Allah noemde, visioenen kreeg en openbaringen in berijmd proza doorgaf. Maar het illustreert zijn genialiteit dat het hem als enige lukte die geestelijke boodschap -voor niet-ingewijde oren erg prozaïsch, vol tegenspraak en herhalingen- zodanig te doen aansluiten bij opkomende gevoelens van individualiteit en monotheïsme onder de Arabieren, dat ze algemene zeggingskracht kreeg.

Mohammed besefte dat zijn Arabische tijdgenoten geen behoefte hadden aan westers gekleurde, rationalistische godsbeelden, maar aan een geheel van zingeving waarin de religieuze ervaring een hoofdrol speelt. Daarom greep hij terug op de semitisch-religieuze traditie zoals men die ook bij de Hebreeuwse profeten aantreft.

Dat deze boodschap goed is overgekomen valt elke vrijdag in honderdduizenden moskeeën ter wereld waar te nemen. Of Hirsi Ali dat nu 'verschrikkelijk' vindt of niet. Haar stelling dat de islam haar langste tijd heeft gehad moet nog worden bewezen.