Bart Jan Spruyt

Wat is uw favoriete fragment uit de geschiedenis van het denken en waarom?

Een mens kan evenmin een nieuwe waarde uitvinden als een nieuwe primaire kleur bedenken, of een nieuwe zon scheppen met een nieuwe baan aan een nieuwe hemel.

C.S. Lewis (1898-1963)

,,Het is niet zo dat deze zin me meer ontroert dan enig andere uit de wereldliteratuur. Maar het is wel goed om hieraan te herinneren in het huidige debat over normen en waarden. Het citaat komt uit 'De afschaffing van de mens', waarin Lewis het bestaan van de natuurwet verdedigt. Hij toont aan dat er een voorgegeven morele orde bestaat, met absolute normen en waarden die universeel geldig zijn. Dat die natuurwet kenbaar is, ons leven heilzaam begrenst en de orde bewaart. Dat doet hij heel knap, onder meer door te laten zien wat de gevolgen zijn van het tegenovergestelde: een heel logisch betoog.

In het appendix laat hij zien dat de notie van de natuurwet is neergeslagen in alle culturen: van de joods-christelijke, de Egyptische, de Babylonische, tot de Chinese en de Indiaanse. Ondanks de diversiteit bestaat er eenstemmigheid over wat wel en niet oorbaar is. Die normen zijn bijvoorbeeld samengevat in de Tien Geboden. Je kunt het ook in één regel zeggen: behandel anderen zoals je zelf behandeld wilt worden. Inderdaad: wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet. Maar ik dacht, conservatieven worden altijd al beschuldigd van tegeltjeswijsheden, laat ik niet rijmen.

Het huidige politieke debat over normen en waarden is erg verwarrend en oppervlakkig. Het verzandt in casuïstiek, blijft steken in fatsoensregels. Mag je met je voeten op de bank in de tram? Mag je spugen op straat? Dat compliceert de zaak onnodig. Alsof wij nog steeds op zoek moeten naar normen en waarden, alsof ze niet al voorgegeven zijn. We moeten terug naar de bronnen, daarna kun je het over de praktische problemen hebben.

Premier Balkenende heeft geloof ik één keer de Tien Geboden genoemd, op de radio, 's avonds laat. Hij wil nu de bevolking raadplegen. Hij wil weten waaraan mensen zich ergeren, welke waarden en normen gerevitaliseerd moeten worden. Dat is merkwaardig. Ontburgerlijking en secularisatie hebben sinds de jaren zestig geleid tot een enorme morele kaalslag. Als je de bevolking raadpleegt kan de oogst weleens heel karig zijn.

Jazeker, ook het multiculturele debat kun je met Lewis te lijf. Een van de belangrijkste noties die wij kennen is de toegang van alle minderheden tot grondwettelijke vrijheden. Iedereen heeft het recht zijn geloof te belijden en eigen scholen te stichten. Die rechten worden nu bedreigd omdat een kleine groep islamieten er misbruik van maakt. Ik geloof dat je pal moet blijven staan voor de vrijheid van meningsuiting, en van onderwijs. Maar daarbij moet je wel duidelijk maken dat onze constitutionele erfenis een morele basis heeft. Levensbeschouwelijke verschillen konden eeuwenlang naast elkaar bestaan, onder voorwaarde dat de religies elkaar respecteerden en niet beledigden, niet opriepen tot haat en geweld. Als nu een klein deel van de moslimsamenleving die rechten en vrijheden op eigen voorwaarde claimt, en niet de normen respecteert die wij als Nederlanders met elkaar hebben afgesproken, dan moet je heel duidelijk zijn: geen vijfde colonne accepteren in je eigen samenleving.

Ik moet Lewis' boekje eigenlijk opsturen naar Balkenende en naar de Tweede Kamer. Politici kunnen geen moraal afdwingen, maar ze kunnen er wel aan appelleren. Het zou beter zijn als Balkenende zich explicieter uitliet over de bronnen van de moraal. Misschien kunt u dit stukje even naar hem faxen?''