Religie in grondwet verdeelt Europa

Na een jaar overleg presenteerde Valéry Giscard d'Estaing donderdag de eerste versie van Europa's grondwet. Mét religieuze lading. De Europese Conventie is verdeeld, nu eens niet over landbouwsubsidies binnen de EU, maar over haar identiteit en God.

Leer de grondwet uit je hoofd, opperde Giscard, al is het maar een stukje. Ook conventielid H. Maij-Weggen (CDA) zei daar wel voor te zijn. Om wat de Europese Unie is, economisch, politiek en vooral cultureel. Europeaantjes die trouw zweren aan de vlag van een land 'onder God'. Amerikanen doen het. Waarom zouden de Verenigde Staten van Europa het laten?

Is Europa christelijk? Algemeen religieus? Seculier? Volgens de Italiaanse minister van Europese zaken Rocco Buttiglione zeker niet het laatste. Een halfjaar geleden gaf hij in Warschau, tijdens een bijeenkomst over religieuze vrijheid, aan hoe dat vorm moest krijgen.

Je kunt, stelde hij voor, God in de nieuwe Europese grondwet expliciet noemen. ,,Maar dat zien tegenstanders als discriminatie ten faveure van gelovigen.'' Tweede mogelijkheid: de rol noemen die religie (niet 'God') heeft gespeeld bij de vorming van Europa. Buttiglione achtte dat onhaalbaar - Frankrijk zweert bij de république die juist door wereldlijkheid gevormd is. Derde optie: verwijzen naar de joods-christelijke wortels van het continent.

Buttiglione sprak kort nadat paus Johannes Paulus II had gewaarschuwd voor het marginaliseren van godsdienst.

De paus wilde, vertelde hij Giscard tijdens een audiëntie, een 'bevoorrechte positie' van het christendom vastgelegd zien. De kerkvorst kreeg steun van zijn geboorteland: Polen wilde God in de grondwet. Net als Ierland, Italië, Slowakije. Critici menen dat Duitsland vóór is om de Kirchensteuer (overheidsbelasting ten bate van kerken) niet in gevaar te brengen.

Christen-democraten in het Europarlement steunen de religieuze notie in de grondwet, die bestreden wordt door socialisten en groenen. Ook de Scandinavische landen en Nederland zijn tegen.

Het katholieke Spanje heeft zijn bekomst van de rk kerk met haar onzalige verbond met Franco's dictatuur. ,,Onze identiteit is de strijd voor de scheiding tussen kerk en staat'', zei minister Ana Palacio. ,,Op ons vaandel staat 'secularisme'.''

,,De Ierse politicus Edmund Burke sprak in de 18de eeuw nog over Europa als 'praktisch één grote staat die rust op dezelfde rechtsgrond en hetzelfde geloof''', schrijft de Vlaamse Yale-hoogleraar Louis Dupré. ,,Dat was toen al meer droom dan werkelijkheid.''

Toch vindt Dupré het zoeken naar een Europese identiteit van belang, want de Unie is niet alleen economisch en politiek van karakter. 'Christelijk' mag het continent niet meer heten, maar in een puur 'neutrale' eenheid ziet Dupré ook weinig: dat geeft geen antwoord op de vraag wat de eenheid van Europa ís: een zakelijke overeenkomst die politiek-economische belangen behartigt, of ook een cultureel verbond?

De discussie doet op het eerste gezicht wat achterhaald aan, godgeleerd gemier over niks. Maar de betekenis van de uitkomst is moeilijk te overschatten.

Bijvoorbeeld bij de bepaling van de omvang van de Unie. Dat bleek toen enkele jaren geleden Frits Bolkestein (VVD) een voorschot op de uitkomst nam: Turkije hoorde niet bij Europa, want het land had geen Renaissance, Hervorming en Verlichting meegemaakt, zoals de meeste Europese landen. Geen woord over economie, maar over waarden. Dat was ook het geval bij de uitval van Giscard naar Turkije: de cultuurverschillen waren zo groot, dat Turkije niet zou mogen toetreden tot de EU. Helmut Kohl schonk helemaal klare wijn: Turkije is islamitisch, dus niet welkom.

Dezelfde Giscard, voorzitter van het presidium van de Europese Conventie dat de nieuwe grondwet voor alle Europeanen voorbereidt, presenteerde donderdag de eerste artikelen van de grondwet-in-wording.

Artikel 2 is een wat hybride product, dat Buttiglioni's suggesties alle drie lijkt te hebben overgenomen. En er een volstrekt seculier facet aan toevoegt. ,,De waarden waarop de Unie berust'', luidt artikel 2, ,,zijn de waarden van wie in God geloven als de bron van waarheid, gerechtigheid en schoonheid, zowel als die van hen die dit geloof niet delen maar deze universele waarden respecteren vanuit andere bron.''

De Conventie is verdeeld over de tekst, die in juni voorgelegd wordt aan leiders van de EU. Daar kan nog aan geknutseld worden, zodat een minder expliciet religieuze verwijzing overblijft. De Ierse minister Bruton voelt wel voor een formulering waarin slechts verwezen wordt naar de 'spirituele erfenis van Europa'.

Er is nog een reden om de bewoording aan te passen. Het voorgestelde artikel 2 is geen tekst die de schooljeugd gemakkelijk opdreunt, staand voor de blauwe vlag met sterretjes.