Stap desnoods in de rubber reddingsboot

Acht jaar geleden had hij een droom: een zondvloed overspoelde alles, miljoenen mensen verdronken. Voor degenen die, wanhopig zwemmend, het hoofd boven water wisten te houden kwam er uiteindelijk toch redding. Drie schepen stoomden op, twee grote en een kleine. De eerste droeg de naam Onthouding, de tweede Trouw en de derde was een rubber reddingsbootje. Toen wist hij het ineens: het dondert niet in welke boot je kruipt, als je maar zorgt dat je niet verdrinkt.

Met deze vloot van hoop, deze eigentijdse ark van Noach 'vaart' Bernard Joinet heel Afrika rond om te redden wat er te redden valt. Want de eigentijdse 'zwarte dood' die aids heet, grijpt als een ondergrondse veenbrand om zich heen. En nog steeds denken veel Afrikanen dat het nutteloos is je ertegen te beschermen omdat het de wil van God of van boze geesten is als je besmet raakt. Voor de rest heerst er op een continent waar miljoenen aan allerlei ziekten creperen, de fatalistische gedachte dat 'je toch ergens aan moet doodgaan'.

De bewustzijnskruistocht van de Franse missionaris en psycholoog Bernard Joinet trekt internationaal de aandacht. Gisteren sprak hij in Amsterdam op een workshop in het Tropeninstituut. Daar was een conferentie over 'seksueel gedrag en hiv/aids; uitdagingen en ervaringen'. Het initiatief kwam van Share-net, netwerkorganisatie voor seksuele gezondheidszorg.

Op het congres stond gedragsverandering centraal. In de strijd tegen aids hoogstnoodzakelijk, maar erg moeilijk te realiseren. Het vormt immers vaak een inbreuk op diepgewortelde sociaal-culturele gewoonten. Vooral in een werelddeel als Afrika zal het geruime tijd duren voordat het merendeel van de volwassen bevolking (lees: vooral de mannen) overgaat op ander, minder promiscue seksueel gedrag.

In de tussentijd zaait de epidemie dood en verderf, met in sommige landen -Botswana, Malawi, Zimbabwe, Zuid-Afrika- besmettingscijfers die gestaag in de richting van de veertig procent kruipen. In zo'n situatie ben je er niet om, zoals veel christelijke kerken doen, uitsluitend te roepen dat de mensen zich bij één partner dienen te houden of anders maar helemaal niet meer aan seks moeten doen.

Het anti-condoombeleid van de rooms-katholieke kerk kwam ter sprake op de workshop van (witte) pater Joinet. Hij constateerde dat in veel landen overheid en kerk elkaar in een soort wurggreep houden. Telkens als een regering met de uitspraak komt dat het condoom het beste wapen is in het gevecht tegen hiv en aids voelt de kerk (paus, bisschoppen) zich gedwongen hel en verdoemenis over het preservatief af te roepen. Met als gevolg dat de mensen in de kou staan.

Zo'n confrontatie, constateert Joinet, hoogleraar aan de medische faculteit in Dar es Salaam (Tanzania), heeft geen zin. Je moet het slimmer aanpakken, ter plekke situaties creeren waarbij je voorkomt dat er nog meer slachtoffers vallen, zonder dat de lokale bisschop zich geprovoceerd voelt. ,,Met kleine stappen leg je op den duur ook een grote afstand af.''

En dus benadrukt Joinet dat echtelijke trouw en afzien van seks de beste middelen zijn om te voorkomen dat je aids oploopt of anderen met jouw hiv-virus besmet. ,,Ik wil mensen erop wijzen dat je in de twee grote boten moreel het meest comfortabel zit. Maar de keuze is aan altijd aan hen. En uiteindelijk telt maar één ding: als ze maar ergens aan boord gaan en er geen doden vallen.''

Maar soms, constateert Joinet, kunnen er zich situaties voordoen dat je een tijdje in de rubberboot moet zitten. Bijvoorbeeld omdat je maanden van huis bent en het libido hoog opspeelt. De kerk moet daar volgens hem niet zo spastisch over doen. ,,Iedere eerstejaars student theologie weet dat je in pastorale situaties soms de minste van twee kwaden dient te kiezen. Zeker als het alternatief tot de dood leidt. De christelijke God is geen god van dood maar van leven. En niet voor niets staat binnen ons geloof de liefde tot de naaste centraal. Als gebruik van het condoom ertoe kan leiden dat je partner niet besmet wordt met een dodelijke ziekte is het een daad van christelijke naasteliefde om dat te doen.'' En op een vraag uit de zaal: ,,Ja, ook als het kerkelijk gezag ertegen is.''