Een jaar na de moord

De moord op Pim Fortuyn, vandaag een jaar geleden, was een schokkende gebeurtenis. Maar minstens zo schokkend was dat prompt daarop honderdduizenden voetstoots bereid bleken deze afschuwelijke moord toe te schrijven aan de gevestigde politiek, die zich van een gevaarlijke tegenstander wilde ontdoen. Naar veler overtuiging kwam de kogel van links. Fortuyn was het slachtoffer van de nietsontziende arrogantie van Paars.

Wat hier aan de oppervlakte kwam, ging veel verder dan het gebruikelijke onbehagen over politiek Den Haag. Even werden we ondergedompeld in de rauwe werkelijkheid van politici met bodyguards, van kogelbrieven en van publieke figuren die niet meer vrijuit hun mening kenbaar durven maken, uit angst voor bedreigingen of erger. Achteraf is het allemaal meegevallen, maar het blijft alarmerend dat in het nuchtere Nederland de gemoederen zo van de kook kunnen raken.

Hoe heeft het zover kunnen komen? Voor een deel ligt dit aan de politiek zelf. Onder 'Paars' en eigenlijk al veel eerder, raakte zij verstrikt in een goedbedoelde, maar alles verstikkende consensus. Er was sprake van een stijl van politiek bedrijven waarin, om Fortuyn te citeren, de burger zich niet meer vertegenwoordigd voelde. Het onbehagen daarover viel uiteindelijk samen met tekorten in het publieke domein (wachtlijsten, files) en met een oplopende spanning tussen bevolkingsgroepen. Tekenend is dat dit alles nauwelijks weerklank vond in de politiek, zodat Fortuyn pijlsnel kon uitgroeien tot de held van het volk.

Maar voor een ander deel mag de burger zijn verweesde staat ook zichzelf aanrekenen. Hij legde zijn ongemakken wel erg makkelijk op het bord van de overheid. Ondertussen wenste hij op alle fronten zijn eigen gang te kunnen gaan. Het onbehagen had zo ook trekjes van een verwende burgerij die zich beklaagt over gebrek aan solidariteit en het ontbreken van normen en waarden, maar die zelf weinig doet om dat te veranderen.

Heeft het afgelopen jaar ons verder gebracht? Onmiskenbaar worden problemen thans minder omzwachteld aan de orde gesteld. Maar voor het overige wordt in de politiek de macht weer als vanouds in de achterkamer verdeeld en is het debat over normen en waarden als een nachtkaars uitgegaan. Er zal dus nog veel moeten veranderen.