Meekijken in de nacht van Fortuyn

Een jaar na de moord op Pim Fortuyn blikt de Tros terug op de nacht waarin Pim Fortuyn werd afgezet als lijsttrekker van Leefbaar Nederland. 'De nacht van Fortuyn' is een historisch document.

Hij lacht, hij huilt, hij vloekt, hij raast en tiert die avond van de negende februari 2002, wanneer hij door het bestuur van Leefbaar Nederland na een urenlange vergadering uit de partij wordt gezet. Snikkend neemt hij afscheid van de bestuursleden. ,,Zo heb ik het niet gewild.'' Even later staat Pim Fortuyn buiten en deelt de massaal uitgerukte pers mee dat hij alleen verdergaat en door het volk zal worden gekozen tot minister-president. ,,Ik ga ervoor.''

Het beeld van de vertrekkende Pim Fortuyn voor de Hilversumse flat van campagneleider Kay van de Linde is overbekend: zittend achterin de auto met chauffeur, nog één keer wuivend uit het raampje, verdwijnt hij in het nachtelijke duister. Met die beelden eindigt de documentaire 'De nacht van Fortuyn', die de Tros vanavond uitzendt. Maar wat de tv-kijker in de vijftig minuten daaraan voorafgaand krijgt voorgeschoteld, is uniek.

De complete partijbestuursvergadering met Fortuyn blijkt op film te zijn vastgelegd door twee partijgetrouwen, campagnemedewerkers van Leefbaar Nederland, die al meer partijbijeenkomsten hadden gefilmd met het doel een documentaire te maken over de opkomst van deze partij. De makers, Frank Leeman en Sietse Voorhorst, vertellen in 'Tros Kompas' van deze week dat ze zich aan het begin van die gevoelige bijeenkomst gedeisd hielden. Ze filmden zo onopvallend mogelijk. Maar toen hen geen strobreed in de weg werd gelegd, hanteerden ze de camera steeds vrijer en openlijker. Zo hebben zij de hele avond kunnen filmen, iets waarvoor professionele journalisten vermoedelijk nooit toestemming zouden hebben gekregen. Met hun materiaal zijn de twee naar regisseur Rik Sentrop gestapt, die direct de historische waarde ervan inzag.

De documentaire werpt geen nieuw licht op de scheiding van Pim Fortuyn en Leefbaar Nederland. De aanleiding is bekend. In een interview met de Volkskrant had Fortuyn de islam een achterlijke cultuur genoemd, een pleidooi gevoerd voor het sluiten van de grenzen voor asielzoekers onder het motto 'Nederland is vol', artikel 1 van de Grondwet ter discussie gesteld en ten slotte gezegd dat hij zich niet zoveel meer van de partij wilde aantrekken. Het waren geen vreselijk nieuwe uitspraken, maar ze waren wel in strijd met partijstandpunten. Het solistische optreden van Fortuyn schoot de partijbestuurders volkomen in het verkeerde keelgat, nog afgezien van de inhoud van zijn uitspraken.

Nog diezelfde dag van het interview, zaterdag 9 februari, komt het partijbestuur in vergadering bijeen op een locatie die eigenlijk als geheim bedoeld is, maar al snel door de pers wordt ontdekt: de flat van Kay van de Linde. Op verzoek van Fortuyn is ook Wibo, de vader van Kay, bij de vergadering aanwezig.

Het onthullende van de documentaire zit hem in het verloop van de avond: hoe het onvermijdelijke uiteindelijk zijn beslag krijgt, de emoties en de stemmingswisselingen van, vooral, Fortuyn. Tussen de bedrijven door geven vader en zoon Van de Linde, en diverse toenmalige partijbestuurders als Willem van Kooten, Jan Nagel en Broos Schnetz, hun commentaar.

Wibo van de Linde ziet Jan Nagel als de kwade genius, de 'Raspoetin van de Vara' en nu 'op avontuur' in populistisch-politieke zin. Zonder hem zou het allemaal wel zijn bijgelegd, meent hij. Feit is dat Fortuyn de positie van Nagel als de enig relevante beschouwde. Nagel op zijn beurt wijst erop dat de tegenstellingen inhoudelijk onoverbrugbaar waren en dat ook anderen als Henk Westbroek dat vonden. De zaak voorleggen aan een speciaal bijeen te roepen congres, zoals overwogen, was volgens hem geen optie, omdat dat te lang zou duren. Uiteindelijk stelt Nagel voor om uit elkaar te gaan en als twee partijen samen de strijd aan te gaan tegen Paars. Fortuyn zou dan pakweg achttien zetels pakken en Leefbaar Nederland zeven. Het pakte dramatisch veel slechter uit voor Leefbaar Nederland. Kay van de Linde noemt het besluit om uit elkaar te gaan dan ook een fatale vergissing. Leefbaar Nederland koos voor de principes en dat had de partij volgens hem beter kunnen laten.

Uiteindelijk probeert Fortuyn aan het eind van de avond in een (gespeelde?) woede-aanval de partijbestuurders naar zijn kant te trekken. Hij zet zich neer als de man die Nederland van de islam moet redden: ,,Ik sta voor dit land dat in vijf à zes eeuwen is opgebouwd.'' Direct na zijn ontlading verzucht hij: ,,Moet dit nou zo? Laten we het down spelen. Het is een storm in een glas water!'' Maar de bestuurders zijn niet meer te vermurven.

In een documentaire later op de avond (21.00 uur, Nederland 1) verklaart Fons de Poel het succes van Fortuyn uit zijn 'messianistische aantrekkingskracht': 'Wacht op mij en alles wordt anders'. Wie nog niet geheel overtuigd is van de juistheid van die visie, kijke eerst naar de 'De nacht van Fortuyn' (19.30 uur, Nederland 2).