Kroaten zijn oude oorlogshelden moe

Zo'n 20000 mensen betoonden vorige week de Kroatische ex-generaal Janko Bobetko de laatste eer. Hij was door het Joegoslavië-tribunaal aangeklaagd, maar de sprekers op de begrafenis wilden geen kwaad woord over hem horen. Hoe gaat Kroatië om met het verleden?

AMSTERDAM - ,,Janko Bobetko was vrij van smetten. De aanklacht van het tribunaal was een poging hem en heel Kroatië te belasteren.'' Generaal Ivan Basarac gaf er op de begrafenis van zijn oud-collega ook meteen de regering in Zagreb van langs: ,,Kroatië is het enige land ter wereld dat zijn oorlogshelden vervolgd wil zien!''

Er waren veel bekende geluiden, vrijdag, bij de uitvaart van de oud-stafchef van het Kroatische leger Janko Bobetko. Een oorlogsheld is gestorven, die heeft gevochten voor volk en vaderland. Dat de man eind vorig jaar door het Joegoslavië-tribunaal werd aangeklaagd wegens oorlogsmisdaden, werd door veel van de aanwezigen opgevat als een persoonlijke belediging.

Voor veel oorlogsveteranen is de ex-militair -die overigens uiteindelijk toch niet naar Den Haag hoefde wegens diens zwakke gezondheid- een held die Kroatië heeft bevrijd. De oorlog, begin jaren negentig, tegen het Joegoslavische leger en de Serviërs was pure zelfverdediging, is de redenering, misdaden kunnen alleen door de 'agressor' zijn gepleegd.

De Kroaat (84), die zijn militaire carrière begon tijdens de Tweede Wereldoorlog in het verzet tegen het fascistische Ustasha-regime, had zijn uitvaart tot in de puntjes georganiseerd. Hij slaagde er echter niet in de komst te regelen van Mirko Norac, een ex-generaal die in maart in Kroatië zelf wegens oorlogsmisdaden werd veroordeeld. De rechter verbood zijn tijdelijke vrijlating. Voor generaal Basarac reden om nóg eens uit te halen: ,,In een land waar Norac niet vrij is, is niemand vrij''.

Toch toont volgens Zarko Puhovski, voorzitter van het Kroatische Helsinki-comité, juist dit besluit dat er langzaam iets aan het veranderen is in Kroatië. ,,Oorlogsveteranen vormden een politiek machtige groep, maar dat wordt minder.'' Dat leidt hij ook af uit het gegeven dat bij de arrestatie van diezelfde Norac, begin 2001, veteranenorganisaties zo'n 100000 mensen op de been wisten te krijgen. ,,Bij zijn veroordeling in maart restten er slechts een paar duizend.''

Betekent dat dat de Kroaten met zelfonderzoek bezig zijn, dat ze méér geneigd zijn dan voorheen om Puhovski gelijk te geven die, al jaren, weigert zijn landgenoten uitsluitend te zien als onschuldige slachtoffers van het (vorige) regime in Belgrado? Zover kan de mensenrechtenactivist niet gaan. ,,Mensen hebben er vooral genoeg van om over de oorlog te praten. Ze hebben het al moeilijk genoeg om van dag tot dag het hoofd boven water te houden. Ze hebben genoeg van steeds diezelfde gezichten in de politiek, steeds diezelfde retoriek. Veel woorden hebben hun effect, hun aantrekkingskracht verloren en zijn hol geworden.''

Dat heeft voor de hoogleraar politieke filosofie persoonlijk als voordeel dat hij niet meer te pas en te onpas voor 'verrader' wordt uitgemaakt of als 'lid van het Servisch-Joods complot tegen Kroatië' ontmaskerd. Dat die dagen definitief voorbij zijn, durft hij niet te hopen. Want van een consequente poging om het verleden te ontleden en onder ogen te zien is nog geen sprake.

Dat blijkt wel iedere keer als er een vertegenwoordiger van het Haagse tribunaal langskomt. Waar de in 1999 overleden Franjo Tudjman iedere coöperatie pontificaal weigerde, is onder premier Racan een begin van samenwerking gemaakt. Van harte gaat het niet. Net als in buurland Servië is het vooral een kwestie van pragmatisme: Kroatië wil graag lid worden van de EU, dat bij voortduring op het tribunaal hamert.

Hoewel veel Kroaten weinig moeten hebben van het Joegoslavië-tribunaal, zien zij tegelijk in de gang van zaken in Den Haag wél een bevestiging van hun visie op de recente geschiedenis. Ten onrechte, vindt Puhovski, want een aantal hoofdverantwoordelijk aan Kroatische kant zal er nooit verschijnen: ex-president Franjo Tudjman, diens minister van defensie Susak, nu dus ex-generaal Bobetko: ze zijn allemaal dood.

Puhovski: ,,Servië is de oorlog begonnen, dus het is terecht dat daar de nadruk op ligt. Maar de geschiedenis van de oorlog schrijven, zoals sommige vertegenwoordigers van het Tribunaal hun opdracht interpreteren, dat gebeurt niet in Den Haag. Daarvoor zijn er te veel hiaten. Dat zullen we uiteindelijk zelf moeten doen.''