In het Gerendal krijgt elke wandelaar de zegen

Het Gerendal ligt erbij als een kerstkaart. Sneeuw of geen sneeuw, in de winter is het er vrede op aarde -hier wel. Elke vorm van opwinding wordt gedempt door de stilte, elk spoor van ongerechtigheid gesmoord door een weldadige rust.

Drie kilometer verderop, in het hart van Valkenburg, geven de toeristen zich over aan de consumptie van knus en lekker. Ze schuifelen langs verwarmde terrassen en volle etalages. Ze vallen voor uitnodigende restaurants en kneuterige winkels. In de nauwe straatjes dampt een stoofpot van Duits, Engels, Frans en Nederlands, maar onvolprezen smaakmaker is de zachte g van het bronsgroen Eikenhouts. Met busladingen zijn de toeristen aangevoerd, als pakezels vertrekken ze enkele uren later weer.

Het contrast tussen Gerendal en Valkenburg is groter dan een wandelaar in drie kilometer kan verstouwen. Die twee samen op één tocht zullen we onszelf dan ook maar niet aandoen: de smaak van het Gerendal zou erdoor bederven. Vanuit het karakteristieke stationnetje van Schin op Geul storten we ons het liefst in één duikvlucht op het natuurgebied van Staatsbosbeheer: de spoorrails oversteken, afdalen naar de St. Mauritiuskerk, verder naar beneden tot aan de Geul, over de brug naar rechts, na het sportveld de weilanden door en bij de Oud Valkenburgerweg schuin naar rechts oversteken. Daar begint het Gerendal al, een van de mooiste stukskes Nederland, ons beroemdste bloemendal -maar nu even niet (in de winter).

Het is een droogdal, 'grubbe' in de volksmond. Er loopt geen rivier of beek doorheen, het dal is uitgeslepen en uitgeschuurd door het geweld van regen- en smeltwater in de laatste IJstijd. Links verheft zich al snel een hellingbos, rechts steken de kruinen van het St. Jansbos boven de glooiing uit: 147 en 148 meter boven NAP, meldt de topografische kaart, en verderop liggen nog hoger de Keutenberg en de Sousberg. Kleine verhoginkjes zijn het, die Nederlanders al meteen bergen noemen. Toch is Limburg wonderlijk genoeg niet het land van de bergen, maar van de dalen. De bergtoppen die wij nu 'beklimmen', op dát niveau lag oorspronkelijk het Limburgs landschap. De dalen zijn door water en wind uitgeslepen.

Maar we kunnen het Gerendal even uitstellen door eerst een eind de Geul te volgen en de kastelen van Valkenburg te bewonderen. Bij de kerk van Schin op Geul gaan we dan niet rechtdoor maar rechts en stappen anderhalve kilometer met de rivier mee. Bij een bruggetje krijgen we de zegen van een beeldengroep met Christus, Maria en Johannes, terwijl de pelgrimspatroon Rochus met z'n Jacobsschelp en trouwe hondje ons nawuift. Links ligt het sprookjesachtige kasteel Schaloen uit de 13de eeuw, met de heemtuin Sjloens Heim waarin Limburgse veldgewassen worden geteeld en met het poorthuis annex taveerne.

Vlak bij onze route liggen de kastelen Genhoes, Oud-Valkenburg en Oost. Het zijn erfenissen uit de feodale tijd, die ook een rol speelden in de (18de) eeuw van de Bokkenrijders, lieden die het midden hielden tussen Robin Hood en de Zwarte Hand. Volgens sommige historici maakten deze rovers Limburg onveilig en dwongen boeren en burgers hun bezittingen als vestingen in te richten. Anderen spreken over arme dorpelingen die op beschuldiging van duivelse praktijken op de pijnbank tot bekentenissen werden gebracht en ter dood veroordeeld. Minstens 400 mensen zouden destijds zijn terechtgesteld of doodgemarteld. Een plaquette in het centrum van Valkenburg spreekt van 'justitiële dwalingen' waardoor velen het leven lieten.

Dat is in het Gerendal moeilijk voor te stellen, hoewel de holle wegen in het Biebos en St. Jansbos met enige fantasie in spannende spooklaantjes kunnen veranderen. Via slingers en klimmetjes komen we midden in het Gerendal en worden we op een knooppunt van voetpaden begroet door een kruis met het opschrift: 'Gaank mer wiejer en maak anderen bliejer'. Zelden als wandelaar zo'n mooie zegen meegekregen.

Eigenlijk moet je hier in het voorjaar komen, april-mei. Dan spettert het in de weilanden en op de hellingen van de bloemen: wilde akelei, Duitse gentiaan, om maar te zwijgen over de wilde orchideeën. Minstens dertig soorten telt de speciale tuin. Natuurliefhebbers smelten hier weg bij zoveel botanisch spektakel. Maar ook zonder hommelorchis, de aapjesorchis en bleek bosvogeltje is het Gerendal overweldigend -en in de winter zijn er maar weinig mensen die daarvan genieten.

Na het informatiecentrum van Staatsbosbeheer lopen we naar Scheulder, een plaatsnaam die afgeleid is van 'schuler' (schuilplaats). Hier liep in de Romeinse tijd de heirweg van Maastricht naar Aken en Trier, waarover legers en handelaren zich verplaatsten. De trots van het 365 inwoners tellende kerkdorp is de blaoskapel en de FC Gerendal, die ooit de kleinste voetbalclub van Nederland was.

In Scheulder gaan we linksaf en aan het eind van het dorp schieten we een holle weg in. Een paar devotiekruisen wijzen ons de weg naar Stokhem. Vóór de Franse tijd waren er nog veel meer van deze uitingen van vroomheid. Er hoefde maar ergens een missionaris voorbij gewandeld zijn, een noodlottig ongeluk zijn geweest of een onweer zijn ingeslagen en er werd al een kruis geplaatst. Bij de Fransen was elke geloofsuiting buiten de kerk verboden, zo dunde het woud van kruisen erg uit, maar een eeuw geleden verschenen ze weer -als bakens voor de voorbijganger.

In Stockhem gaan we naar rechts in de richting van de Geul en volgen die via poortjes en piepende stegelkes. Aan de overkant ligt Wijlre. Het dorpsgezicht wordt gedomineerd door de brouwerij van Brand, het bier waar Limburg al meer dan een eeuw trots op is. Als de kronkelrivier het erg op zijn heupen heeft, kan men beter de voeten droog houden door van Stokhem meteen de grintweg naar Engwegen te nemen. Die loopt aan de voet van de Keutenberg, met 22 procent de steilste wielerklim van Nederland. De naam heeft niets met het onderbeen te maken, maar voor wielrenners zijn het beruchte kuitenbijters.

De weg leidt vanzelf naar Schin op Geul. Auto's, mensen, een snelstromende rivier, bier op het terras. 't Is gedaan met de rust.