Geschokt door misbruik of een lastige koster

'Als mensen zich hiervoor opgeven, dan zijn ze de fase al voorbij om te zeggen: in onze gemeente gebeurt dat niet.''

A.Veerman, specialist op het gebied van seksueel misbruik in kerken, weet waarom mensen zich hebben opgegeven voor de studiedag 'Gemeente in beroering' van de Theologische Universiteit, gisteren in Kampen.

Ook zijn collega R.Ganzevoort kent de reden van inschrijven. ,,Helaas werkt zo'n dag meestal niet preventief.''

De beroering valt kennelijk wel mee, want slechts dertig predikanten kwamen af op de studiedag. Dertien tekenden in voor de workshop 'seksueel geweld'. ,,Een aardig aantal'', vindt Veerman.

Met een videofragment van de film Priest, waarin een homoseksuele priester voor een intern verscheurde gemeente de hostie uitdeelt, wordt de toon gezet. De helft van de kerkleden stapt woedend de kerk uit, bijbelteksten vliegen over en weer, de priester barst in snikken uit als een jong meisje toch de hostie van hem accepteert.

Maar de meeste deelnemers komen met minder ingrijpende problemen. Van hervormden en gereformeerden die -ondanks het vergevorderde Sow-proces- nog steeds nauwelijks door een deur kunnen, tot een conflict met de koster.

,,Predikanten krijgen door zulke banale problemen wel met dezelfde groepsreacties te maken als door bijvoorbeeld seksueel misbruik en homoseksualiteit in de gemeente'', meent Ganzevoort. ,,Groepsvorming, onderlinge verdeeldheid. Predikanten weten hun positie in een conflict vaak moeilijk te bepalen.''

Een deelnemer somt het gezeur in zijn gemeente op: ,,Mensen zijn niet blij met de liturgie, zijn boos over de files tijdens het uitdelen van het avondmaal, er zijn conflicten over het maken van foto's tijdens het dopen.''

Het kan best dat er diepere problemen liggen, vermoedt de man. ,,Maar als je het benoemt, kom je dan niet snel in de sfeer van insinuaties terecht?''

Ganzevoort vergelijkt de situatie met een aardbeving: onder het aardoppervlak zit een breuklijn en de vraag is of je de problemen moet terughalen die de scheur veroorzaakt hebben. ,,Of je zoekt een nieuwe bezieling'', oppert hij. ,,Dat je toch samen iets nieuws gaat doen.'' Maar wat dat nieuwe dan moet zijn, of waar de bezieling vandaan moet komen, blijft onduidelijk.

Spreker J.Jonkers ziet weinig in de vergelijking tussen crisis en geologische breuklijn. ,,Soms is een breuk het resultaat van een ongeheeld proces. Net als bij een tandarts moet er soms diep geboord worden om een ontsteking te laten verdwijnen. Toch blijven praten en vragen dus. Misschien blijkt dan dat eronder minder grote problemen zijn.''

,,Of juist te veel'', werpt Ganzevoort fluisterend tegen.

Dat is meteen de handicap van de studiedag. Onder de noemer 'gemeente in beroering' valt zowel de aardschok die een dominee met ongeoorloofde seksuele contacten teweegbrengt, als de bescheiden rimpeling door het afstoten van een kerkgebouw. Hoe te reageren op zulke uitleenlopende zaken? Omdat de diverse oorzaken bijeengeharkt zijn, komen specifieke oplossingen niet erg uit de verf.

Wel is er ruimschoots aandacht voor de fasen in een collectief proces van traumaverwerking en een schematisch plan van aanpak. Wanneer moet een predikant welke rol op zich nemen, wat kan en mag de kerkenraad doen als iemand zich vergrepen heeft aan een ander kerklid?

Daarnaast is het de vraag of de deelnemers snel hun problemen op tafel leggen. Door een vol programma -één uur workshop per beroering - moet de tijd voor forumdiscussie bekort worden.

H.K. Heyen bespreekt de rol van liturgie. Na een crisissituatie of trauma, is zijn pleidooi, kun je liturgische woorden en gebaren gebruiken 'als mensen zelf de woorden niet hebben'. Maar, onderstreept hij wel, liturgie is niet altijd geschikt om de wond te helen. ,,Het is al te begrijpelijk als in een Sow-gemeente de gereformeerden en hervormden moeite met elkaar hebben, om dan een liturgie van verzoening te houden. Het is een naïef magisch denken als mensen wel verwachten dat de liturgie voor de liefde moet zorgen die er niet is.''

Daarnaast kan een liturgie in zo'n context een reden zijn voor mensen om een 'zelfconfrontatie' uit de weg te gaan. Het dient dan vooral als een 'geheime manipulatie van de partner'.

,,De keuze voor een speciale liturgie kan onbewust gedomineerd worden door een eigen streven dat de andere partij zo moge worden zoals wij.''

De oplossing? Een counselor van buiten, die de zaken wat meer op afstand kan aanpakken. ,,En een liturgie kan dan alsnog, maar dan niet als onderdeel van de verwerking. Wel als het proces is afgerond, als dank.''