Liever wapens dan voedsel

Noord-Korea mag dan de VS dreigen met een 'totale oorlog', het is wel afhankelijk van voedselhulp. Gisteren staakten de VN de hulp aan een half miljoen Noord-Koreanen. Vanwege de nucleaire crisis weigeren donorlanden het regime nog te helpen.

AMSTERDAM - ,,Ik heb gezien dat lijken uit een trein werden gegooid. Het waren mensen die onderweg van honger waren gestorven. Er ontstonden in de winter hele stapels lijken, die door het leger pas in de lente werden weggehaald'', vertelde de Japans-Koreaanse vluchteling Kenki Aoyama in januari in een interview met de BBC. Aoyama beschreef de gruwelijke hongersnood die Noord-Korea midden jaren negentig in zijn greep kreeg.

Die hongersnood is structureel geworden. Dit jaar wilde het Wereldvoedselprogramma van de VN (WFP) 6,5 miljoen mensen helpen. Maar de donaties van de belangrijkste donorlanden voor Noord-Korea -de VS, Zuid-Korea en Japan- zijn sinds september vorig jaar gestaakt of drastisch teruggelopen. Toen beschuldigden de VS Noord-Korea van het ontwikkelen van kernwapens. In december stuurde het land waarnemers van het atoomagentschap IAEA weg, vorige maand stapte het uit het non-proliferatieverdrag tegen kernwapens.

Vanwege de teruggelopen donaties ambieert het WFP nu nog maar 3,5 miljoen Noord-Koreanen te voeden. ,,Na het westen moeten we nu ook regio's in het oosten afsluiten van hulp, terwijl daar het meest wordt geleden'', zei een WFP-woordvoerder gisteren. Maar hoe schrijnend het ook is dat de burgers slachtoffer worden van hun regime, ook het WFP kan niet ontkennen dat Noord-Korea zijn donoren tot het uiterste op de proef stelt.

De eerste voedselhulp bereikte Noord-Korea in 1995, toen de oogst mislukt zou zijn na een reeks natuurrampen. Ook in 1996 bleef Noord-Korea om hulp vragen, omdat de 'overstroming van de eeuw' meer schade had aangericht dan gedacht. Het was dweilen met de kraan open: de overstroming bleek de nekslag te zijn geweest voor een al falende economie. Na het wegvallen van steun uit de Sovjet-Unie bleek het autarkische (zelfvoorzienende) Noord-Koreaanse systeem -het geesteskind van 'Eeuwige Leider' Kim Il-sung- onwerkbaar.

Dat betekende niet dat de voedselnood denkbeeldig was: het Rode Kruis, Artsen zonder Grenzen en het WFP onderkenden de noodzaak van hulp. Internationale donoren gaven er tientallen, later honderden miljoenen dollars aan uit. Maar Noord-Korea toonde zich weinig dankbaar, volgens waarnemers omdat facties in het regime voedselhulp zien als een internationale samenzwering om het autarkie-ideaal om zeep te brengen.

De hongersnood en de hulp veranderden in ieder geval niets aan Noord-Korea's paranoïde militaire activiteiten. Pyongyang bleef ruim een miljoen soldaten op de been houden, geavanceerde raketten ontwikkelen en die richting Japan (en VS) lanceren. Eenmaal enterde en nationaliseerde Noord-Korea een Japans vrachtschip met gedoneerd voedsel omdat het zich zonder toestemming in territoriale wateren zou hebben begeven. En in 1996 liep een Noord-Koreaanse duikboot vast nadat hij 26 zwaarbewapende commando's had afgezet op de Zuid-Koreaanse kust.

Elk jaar bleef Noord-Korea echter de noodklok luiden wegens voedseltekorten. En hulp bleef komen, al trok Artsen zonder Grenzen zich in 1998 terug omdat het niet kon toezien op de besteding van de hulp.

,,We mochten geen willekeurige controles op verdeling van de hulp uitvoeren, zoals overal elders ter wereld'', vertelde John Powell, eind jaren negentig WFP-directeur voor Azië, aan een Amerikaanse parlementscommissie. ,,We mochten enkel tolken van het regime gebruiken, mochten sommige regio's niet in en soms leek het alsof alleen hongerlijders de straat op mochten als wij langskwamen.'' Dat voedde vermoedens dat ook het leger van de hulp profiteerde.

Maar vluchtelingen en geheime, het land uitgesmokkelde video-opnamen bleven een verhaal vertellen van verbijsterende honger. Een Rode Kruis-medewerkster die het land in 2000 bezocht, vertelde in Trouw hoe zij op een reis hetzelfde 'vervangend voedsel' at als de bevolking: gekookt gras en maïsafval. Het totaal aantal slachtoffers van de hongersnood wordt geschat op ruim twee miljoen, een op de tien Noord-Koreanen.

Het blijft een onontkoombaar dilemma: zolang Pyongyang weigert een verband te leggen tussen zijn enorme militaire uitgaven en zijn hongersnood, moet het buitenland kiezen of het de bevolking daarvoor moet laten opdraaien.