Professionele gezinscoach

In de achterstandswijken in Amsterdam-West is eenzaamheid de grootste kwaal. Vaak is het de zoon des huizes die voor herrie zorgt, op school niet te handhaven is of op het politiebureau belandt. De hulpverleners van Nieuwe Perspectieven Jonge Jeugd helpen ontspoorde gezinnen, snel en onorthodox.

De politie kwam de elfjarige Bilal een paar weken geleden thuis ophalen. Samen met een vriendje had hij een schoolgenoot met een mes bedreigd. Drie weken zat hij vast. Zijn moeder, een Turkse die vloeiend Nederlands praat: ,,Mijn dochter van acht is heel bang omdat haar broer zomaar weggehaald werd. Ze huilt als ik maar een paar minuten te laat op het schoolplein ben. Thuis barst ze ook om het minste geringste in snikken uit.''

Alle aandacht van moeder gaat nu uit naar haar zoon. Hij moet drie maanden naar een speciale school, een psychiater doet onderzoek naar zijn persoonlijkheid, hij moet zich twee keer per week melden bij de jeugdreclassering. Ze hebben er een dagtaak aan.

Dat was een jaar geleden wel anders. Net als veel mensen had Bilals moeder de neiging om bij problemen de gordijnen dicht te trekken en binnen te blijven. Schaamte is daar de oorzaak van. Met als gevolg dat een heel gezin soms vereenzaamt. De problemen stapelen zich op en het zijn vaak de jongens die - bewust of onbewust - de aandacht trekken: zoals Bilal, doordat hij op school onhandelbaar werd.

De familie van Bilal is wat ze bij Nieuwe Perspectieven noemen een 'multiproblem-gezin'. Bilal is al eerder drie maanden begeleid door Nieuwe Perspectieven Jonge Jeugd (NPJJ). Deze vorm van hulpverlening is bedacht naar voorbeeld van Nieuwe Perspectieven, eenzelfde soort snelle hulp voor jongeren die dreigen het criminele pad te kiezen. Omdat de problemen vaak al op jongere leeftijd zichtbaar zijn, is daarnaast NPJJ opgezet. Beide instellingen vallen onder de jeugdzorg van Sac-Amstelstad. Voor kinderen onder de twaalf die in de problemen zijn gekomen, op school of bij justitie, treedt de hulpverlener van NPJJ op als een soort 'gezinscoach'.

Bilals moeder staat er alleen voor, zijn vader is schizofreen. De hele dag zit de man in een kamer, voor zich uit te staren in de krappe, wat vervallen flat. Geen bezoeker die hem te zien krijgt. Moeder: ,,Groot is het niet, maar er zijn dagen dat we elkaar alleen af en toe in de keuken treffen''. Bilal sluit zich op in zijn kamer met zijn spelcomputer. Hij praat niet over wat er is gebeurd.

Bilals moeder doet haar best om haar vier kinderen zo goed mogelijk door het leven te loodsen. Na de tweede wilde ze er eigenlijk geen meer. Per ongeluk kwam er een tweeling.

Haar gevoel van humor is ze niet kwijt. ,,Kleine Herman Broodjes'', zegt ze schaterlachend over haar twee dochters van twee die tijdens het tekenen het blad van de bijzettafel ook vrolijk met viltstifstrepen hebben beklad. Over de hulpverleners die zich om haar zoon bekommeren, is ze zeer te spreken. 'Allemaal heel aardige mensen.'

Bilals moeder heeft haar kinderen verteld dat ze gaat scheiden van hun vader. Daar zijn ze boos en verdrietig om. ,,Ondanks alles houden ze van hem. Echt, toen ik hem leerde kennen was hij de meest fantastische man. Hij hielp in het huishouden, ging altijd als ik boodschappen nodig had.' Vijf jaar geleden ging het weer een tijdje goed met hem omdat hij medicijnen kreeg. ,,Tot zijn moeder erachter kwam, die dacht dat ik hem probeerde te vergiftigen. Ook mijn man raakte daarvan overtuigd. Binnen een paar weken was hij terug bij af.''

Eigenlijk is er voor Nieuw Perspectieven niet veel meer te doen in dit gezin. Er buigen zich al veel hulpverleners over hen. Vader heeft een psychiater, Bilal wordt strak gehouden door justitie. Moeder grijpt ieder aanbod met beide handen aan. De termen rollen uit haar mond: reclassering, PPI, Jot, Jat.

Ze heeft Sharryn Menke, teamleider voor de jongere jeugd van NPJJ, toch weer gebeld. ,,Omdat het zo helpt om met jou te praten'', zegt ze. ,,Ik heb daarna altijd weer energie. Bovendien ken je Bilal.'' Menke belooft nog een keer terug te komen om het over de dochter te hebben, die tussen de drukke tweeling en de moeilijke Bilal in de verdrukking raakt.

Nu dreigt Bilals moeder weer wat al te afhankelijk te worden. Want te veel hulp, weten ze bij Nieuwe Perspectieven, is ook niet goed. Menke: ,,Laatst kwam er een vrouw totaal in paniek naar ons kantoor binnen. Haar dochter had vijf euro uit haar portemonnee gejat. Die groeit op voor galg en rad, ze wist het zeker. Het is natuurlijk treurig dat mensen met zulke, in feite simpele, opvoedingsvragen naar de professionele hulpverlening stappen. Soms moet je mensen stimuleren om gewoon een familielid of vriendin te bellen.''

Nieuwe Perspectieven zit 'aan de voordeur' van de hulpverleningsmolen. De 'interventiemedewerkers', zoals ze heten, proberen zo snel mogelijk de problemen in het gezin aan te pakken, zodat ouders en kinderen op eigen kracht verder kunnen. Drie maanden lang bieden ze intensieve begeleiding, daarna blijven ze nog negen maanden op de achtergrond in de gaten houden of alles goed loopt. NPJJ is nog klein: alleen in West en Zuidoost zit een team, maar als het aan de gemeente ligt, wordt de aanpak stadsbreed. Ook criminologe Junger-Tas, die onlangs samen met de Rotterdamse GGD onderzoek deed naar criminaliteit en etnische achtergrond, noemt de aanpak succesvol. NPJJ past in de aanpak van jeugdcriminaliteit waar burgemeester Cohen zijn zinnen op heeft gezet.

Eenzaamheid, ziekte, armoede, verslaving: een greep van wat er in West achter de voordeur leeft. Soms is wat extra houvast genoeg. De hulpverleners proberen wat er nog wel goed gaat te versterken. Dat kan zijn door de contacten met bijvoorbeeld een leuke voetbaltrainer, een oom of tante, of een leraar op school aan te halen. Vaak zijn een paar opvoedingstips al heel nuttig. Of de hulpverlener begeleidt de familie door het woud van hulpverlenende instanties en subsidies die er in Amsterdam-West al bestaan.

Als er meer aan de hand is, verwijzen ze het kind of de ouders naar bijvoorbeeld een riagg of verslavingshulp. Khalid el Ghalbzouri, een van de hulpverleners van NPJJ: ,,Lang niet altijd hoeft het zo drastisch: een weekje uit logeren bij opa en oma kan soms al genoeg rust in het gezin brengen.'' In het team van vier hulverleners zitten twee mensen met een Marokkaanse achtergrond, een teamleider die Antilliaanse is, en er is een vacature. Dat moet een Nederlander worden.

,,Het is niet de bedoeling dat Marokkanen naar Marokkaanse gezinnen gaan en Nederlanders naar Nederlanders'', zegt El Ghalbzouri. ,,Ik heb bijvoorbeeld nu een Nederlands gezin onder me, dat nauwelijks contacten heeft in de buurt omdat ze zoveel vooroordelen hebben over 'buitenlanders'. Hun zoon heeft deze vooroordelen niet, maar wordt wel te beschermd opgevoed. Hij wordt op school en op straat gepest. Dan is het juist wel goed dat ik daar met mijn Marokkaanse achtergrond kom.'' Wat El Ghalbzouri betreft, doet de harde taal van politici momenteel meer kwaad dan goed. Mensen zijn wantrouwig, praten niet meer met elkaar. De buurt wordt alleen maar verder onthecht.

Vaak lukt het om mensen weer enigszins op de rails te zetten, maar er zijn ook hopeloze situaties. NPJJ-hulpverlener Nadia Lakhdar bekommert zich om de 11-jarige Jamal. Op school gedroeg hij zich druk en agressief. Nu blijkt dat zijn moeder nog maar een paar maanden te leven heeft. Jamals vader wil de voogdij over hem, maar dat willen Jamal en zijn moeder, die zeer hecht zijn, niet. Lakhdar: ,,Die vader heeft zich tien jaar niet met zijn zoon bemoeid. Hij sloeg Jamals moeder, die met de pasgeboren Jamal op de vlucht sloeg. Ze heeft toen het vroor over straat moeten zwerven. Daar valt niet meer over te praten.'' In de teamvergadering geeft Lakhdar toe dat dit een zaak is die ze 'mee naar huis neemt'. Jamals moeder kent niemand in Nederland en Jamal is een origineel en slim kind. Lakhdar: ,,Hij richt zich nu helemaal op school. De Citotoets komt eraan, daar is hij erg mee bezig.''

Aanvankelijk moest Jamals moeder ook niets hebben van hulpverlening. Nu is ze blij dat Lakhdar er is. 'Een engel', noemt de vrouw haar. Met Lakhdar, zelf Marokkaans, kan ze tot haar opluchting in haar moedertaal spreken.

Lakhdar wil zo snel mogelijk juridisch laten vastleggen wie er voor Jamal gaat zorgen. Het wordt hoe dan ook zwaar voor de jongen. Zijn oom heeft aangeboden de voogdij te nemen, maar die woont in Frankrijk, ze kennen elkaar nauwelijks. Volgende week hebben Lakhdar en Jamal een gesprek met hem. ,,Ik hoop maar dat dat lukt, want het alternatief is zeulen van opvanghuis naar pleeggezin hier in Nederland.''