Interviews: Boeken, Lezen en/of Televisie

Het zijn ongelijke partijen: het scherm en het boek. Maar een strijd is het wel. Een strijd die heen en weer golft tussen huis-, werk- en kinderkamer. Hoevelen van ons zuigen nog regelmatig een roman op van kaft tot kaft? Verdringen televisie en internet, dubbele banen en onderhandelingen over de afwas de leeshonger? Er worden meer boeken uitgegeven dan ooit, er worden er nog steeds veel gekocht en uitgeleend. Er wordt ook heel veel geschreven over ontlezing. Trouw koos strategisch positie op de Stadhuisbrug in Utrecht, tegenover de bibliotheek en een grote boekwinkel, om willekeurige voorbijgangers te vragen naar hun leesgedrag. Menigeen wimpelde af met vriendelijke varianten op ,,Ik lees nooit mevrouw, ik moet iets met m'n handen doen altijd'' en ,,Ik heb niet zoveel met...''. Maar acht mensen keerden bereidwillig hun verhouding tot het boek voor ons binnenstebuiten. Mediaredacteur Wim Boevink kan een ongemakkelijk gevoel over het met boeken beladen nachtkastje in elk geval niet onderdrukken. In 'Waarom ik niet lees' schrijft hij: ,,Ik voel me een televisiejunk die zich dagelijks met bewegende beelden inspuit. De afstandsbediening is de injectienaald die de verrukkelijke stroom laat vloeien. Weg met dat schuldgevoel.''

Gooi dat boek toch weg!

De heer en mevrouw Klomp werken allebei in het onderwijs, hij als computerhelpdesk-manager op scholen, en zij als lerares 'Huishoudkunde, tegenwoordig heet dat Zorg en Welzijn' in het voortgezet speciaal onderwijs. Ze zijn rond de 60 jaar oud, zien er helemaal niet opgebrand uit en stappen stevig gearmd over de gracht.

Hij: ,,Zij is de lezer, ik ben de man van het nieuws, de sport. Ik lees alleen de krant, en teletekst.''

Het laatste boek dat 'zij' heeft uitgelezen is 'Onderhuids' van Nicci French.

Zij: ,,Dat had ik gekregen. Als ik een boek krijg, dan lees ik het ook. Maar ik ben geen echte liefhebber van dat soort. Ik lees bijna altijd literatuur. Dat boek over die knoflookboeren die eindeloos in de rij staan en almaar niet mogen leveren... van wie is dat ook al weer? Ik zoek ware emoties, geen opgeklopt gedoe, zoals in sciencefiction of thrillers. Ik wil weten wat mensen beweegt. Daar léér ik ook over, uit de literatuur.

Ik lees vakliteratuur, tijdschriften en aan echte boeken besteed ik in ieder geval een halfuur per dag. Dat heb ik mezelf ooit beloofd. Als ik het niet doe, gaat het slecht met me. Ik heb een periode gehad waarin ik niet aan lezen toe kwam, ik werkte te hard, was gestrest. Toen heb ik die afspraak met mezelf gemaakt.

Ik lees graag romans uit de Derde Wereld. Je hebt die kinderen voor je, hè, in de klas en je kunt er nooit genoeg van weten. 's Avonds lees ik. Dan kijkt híj (knijpt in zijn arm) televisie en ik lees een boek. Ik kijk ook wel af en toe, hoor, naar een actualiteitenrubriek of een enkele keer naar een film. Ik zeur hem vaak aan zijn hoofd: Léés nou eens, lees dit stukje nou.''

Hij (staat er glimlachend bij): ,,Harry Potter heb ik wel gelezen, dat vond ik leuk.''

Zij: ,,Ik zou wel willen dat hij meer zou lezen. In de auto lees ik soms voor. Ik vind televisie zéér oppervlakkig. Computers ook. Als ik op school kijk hoeveel tijd die kinderen daarmee kwijt zijn, met chatten en zo.

'De val van de imam' van die Egyptische vrouw, Nawal el-Sadawi, dat vond ik een prachtig boek, de geboorte van een onecht kind en dat thema komt dan alsmaar terug, cyclisch, en dan blijkt dat kind van de imam te zijn.''

Hij: ,,'Australië op blote voeten', over de aboriginals, dat vond je ook mooi.''

Zij: ,,Dat hebben we gelezen toen we in Australië waren. Helga Ruebsamen, 'Het lied en de waarheid' en Adriaan van Dis 'Indische Duinen', dat zijn ook favorieten. We zijn ook in Indonesië geweest.

Van wie ik dat lezen heb? Het zit in me, denk ik. Mijn moeder was anti-lezen. 'Gooi die boeken toch weg', zei ze, 'ga iets nuttigs doen'. Dat was vlak na de oorlog, hè, iedereen moest aanpakken.''

Hoe overleven we allemaal?

Marlo (13), Annouschka (12) en Nahan (12) lopen giechelend langs de boekhandel. Ze zitten in de vmbo-brugklas van het St Gregorius-college en zijn op weg naar een gaatjes-in-de-oren-makerij. Ze hebben dus eigenlijk geen tijd, maar de wetenschap dat we een foto van hen zullen maken, geeft de doorslag.

Nahan: ,,Ik hou heel erg van lezen. Ik ben nu bezig met 'Lena Lijstje' van Francine Oomen. Dat meisje maakt lijstjes van alles wat in haar hoofd opkomt. Haar ouders gaan scheiden.''

Annouschka: ,,Ze maakt bijvoorbeeld ook een lijstje van manieren om haar ouders weer bij elkaar te brengen. En ík lees trouwens 'Hoe overleef ik de brugklas', óók van Francine

Oomen.''

Marlo: ,,Iederéén leest die serie: 'Hoe overleef ik mijn eerste zoen' en zo. Die heb ík gelezen.''

Nahan: ,,Ik ook. Ik had het nog niet nodig, maar als het zo ver is, is het handig dat ik het weet.''

Annouschka: ,,Ik heb alle survival-tips overgeschreven. Ook hoe je je benen glad maakt en je oksels (enorm gegiechel). Met hars. Nee, ik heb het nooit geprobeerd, maar ik heb het wel opgeschreven. Vond het wel lollig.''

Marlo: ,,Sommige dingen zijn echt handig, hoe je je tas moet inpakken, met bovenop wat je het eerste nodig hebt. Ik heb in groep acht van de basisschool heel veel gelezen. Toen hadden we nog geen huiswerk, dus toen had ik meer tijd. Mijn favoriete boek is 'Pijnstillers' van Carry Slee, 'Hoe overleef ik een gebroken hart' -nee, heb ik nog niet nodig gehad- en 'Lena Lijstje' van Francine Oomen.''

Annouchka: ,,'Minoes' van Annie M.G. Schmidt is mijn favoriet, dat heb ik op school ook besproken. En 'Romana Ragebol', ik weet niet meer van wie, dat is een paardenboek. En dan 'Lena Lijstje'.''

Nahan: ,,Ik hou het allermeest van 'Alleen op de wereld' van Hector Malot. Dan 'Hoe overleef ik een gebroken hart' -nee, ik heb het ook nog niet nodig gehad- en dan 'Hoe overleef ik mezelf'. Dat gaat over een meisje dat heel erg wordt gepest en zichzelf dan helemaal gaat veranderen... haar ouders gaan scheiden en eerst wil ze nergens over praten, maar dan neemt ze een piercing en dan gaat ze alles opeens heel erg uitpraten met haar ouders. Mijn ouders gaan óók scheiden. Ik weet niet of die boeken me helpen. Misschien. Ik begreep na dat boek vriendinnen die problemen hadden met de scheiding van hún ouders, wel beter.''

Marlo: ,,Ik ben verhuisd, ik heb mijn moeder verloren. Maar met de nieuwe vriendin van mijn vader kan ik het goed vinden. Als ik naar een onbewoond eiland zou gaan en ik moest kiezen, zou ik boeken meenemen en geen tv. Bij boeken mag je zelf de plaatjes erbij verzinnen, bij televisie doe je niets zelf.''

Annouschka en Nahan zouden toch voor de televisie kiezen. Annouschka: ,,Maar soms lees ik voor de tv en dan hóór ik de tv niet eens meer.''

Lies Haan en Karaman Kazanci Ik ben een zweverig iemand

Ze zijn vrienden én collega-kleermakers. Samen hebben Lies Haan (46) en Karaman Kazanci (53) een togamakerij in Amsterdam. Hij heeft nooit gelezen, zij vroeger heel veel: ,,Mijn leven bestond uit verhalen.''

Kazanci: ,,Ik kijk alleen maar televisie, van zes of zeven uur 's avonds tot een uur of elf. Als er een mooie film is, dan wordt het nog wel later.''

Haan: ,,Hij heeft nooit gelezen, zelfs geen krant.''

Ze zijn net bij de Utrechtse universiteit geweest, een van de klanten van hun togamakerij. Onderweg naar huis wil Haan wel wat over haar leesgedrag vertellen:

,,Ik vind lezen heerlijk. Als het me gegeven was, dan deed ik niet anders. Je voelt je opgenomen op vleugels, je reist mee. Lezen is een soort magie, een boek geeft je de mogelijkheid om over je eigen grenzen heen te kijken.

Vroeger las ik heel veel, te veel misschien. Mijn leven bestond uit verhalen. Ik heb heel wat Hesse gelezen... Ik was altijd wereldvreemd en lezen was een soort compensatie. Door te lezen had ik toch een band met mensen, maar dan met papier ertussen.

Veel geld heb ik nooit gehad, maar ik vond op rommelmarkten altijd net de boeken waar ik aan toe was. Ik ben een zweverig iemand, ik voel wanneer een schrijver me aanspreekt.

Nu dwingt het leven me uit de wereld van het boek te stappen, om zelfstandig keuzes te maken. Je hebt op aarde ook een taak. Waarschijnlijk is het mijn lot dat ik nu niet meer mag lezen. Ik kom er niet meer aan toe, ik ben te moe, en tegenwoordig speel ik accordeon. En zomaar voor de lol een boek lezen, dat lukt me niet.

Het enige boek dat ik dit jaar heb gelezen is 'The Catcher in the Rye' van J.D. Salinger. Het is een van mijn favoriete boeken, over een puber die een respectabel burger moet worden, die moet meedraaien in de maatschappij. Dat vind ik zelf ook heel moeilijk, liever neem ik er niet aan deel.

Mijn twee andere favoriete boeken zijn 'De tranen der acacia's' van W.F. Hermans en 'Anna Karenina' van Tolstoi. Ik ben nogal depressief, altijd geweest, en dat sombere, harde van Hermans spreekt me aan. In 'De tranen der acacia's' zie je dat de beschaving maar een dun laagje is. Wat me trof in 'Anna Karenina' is dat een foute keuze uiteindelijk tot destructie leidt.

Deze boeken eindigen ook niet zo best. In het leven doet dat pijn, maar in de literatuur is dat mooi.''

Lucas Reijnders Ik vind de 19de eeuw gewoon beter

Hij is al tijden een van Nederlands bekendste milieu-activisten en milieuonderzoekers. Lucas Reijnders, 57 jaar, hoogleraar, komt een beetje verkouden uit de boekhandel, met een pakje in zijn hand.

,,Ik denk dat ik zo'n vier uur per dag boeken lees. Ik heb daar geen vaste tijden of vaste rituelen voor. Ik lees op alle mogelijke uren van de dag. Veel in de trein. Ik moet voor mijn werk vaak in Heerlen zijn, dus in de trein heb ik behoorlijk de tijd.

De laatste tijd lees ik vooral non-fictie, want ik ben zelf weer een boek aan het schrijven, dus kijk ik naar alle literatuur die relevant is voor dat boek. Maar ik lees in normale tijden ook veel fictie, 19de-eeuwse romans hoofdzakelijk. Ik heb geen bijzonder gemoedsgesteldheid nodig om te lezen. Ik kan altijd lezen.

Ik lees juist 19de-eeuwse romans omdat er toen, voor mijn gevoel, op de ene of andere manier meer tijd, meer ruimte was om de hoogste kwaliteit na te streven. Het zijn domweg bétere boeken, die ik met meer plezier lees dan latere. Ik lees heel graag Thomas Hardy - goed, dat is begin 20ste eeuw, George Sand, Dickens en de grote Russen... Tolstoi. Die 19de-eeuwse schrijvers wisten een wereld te scheppen waar je in kunt geloven, waarin je zelf kunt rondlopen, waarin je wordt meegenomen. Het begon met Proust en vanaf Proust wilde ik verder terug. Maar de 19de eeuw heb ik nu een beetje op, nu moet ik weer naar de 20ste eeuw opschuiven, vrees ik.

Mijn meest geliefde boek is Proust, 'Op zoek naar de verloren tijd'. En dan Thomas Hardy, in de eerste plaats 'Jude the obscure' en dan 'Far from the Madding Crowd' of 'Tess' misschien, één van de twee.

Ik lees niet om te leren. Ik geloof niet dat ik er wijzer van word. Ik vind het knáp, ik zou willen dat ik zo kon schrijven. Maar mijn meest geliefde schrijvers hebben toch te weinig met ons eigen bestaan te maken om me wíjzer te maken. Ik moet wel erg onderkomen zijn, wil ik televisie gaan kijken. Dan moet het érg slecht met me gaan. Om me te informeren, luister ik naar de radio. Daar komt het nieuws veel geconcentreerder tot je - ik luister vrij veel. Op de televisie moet je je door zoveel heenworstelen voordat het ergens over gaat. Die plaatjes leiden maar af. Ik kan me niet goed inleven in iemand die veel televisie kijkt. Maar ik wil er geen oordeel over vellen, iedereen moet vooral doen wat hij wil.''

(Wijst naar het pakje:) ,,Dit is een cadeau, een biografie van Frederik van Eeden. Vreselijk zeg, denk je even rustig een boek te kunnen kopen in de tijd van de baas, word je meteen ondervráágd.''(lacht)

Vandaar mijn Marsipulami-sjaal

Hij voelt zich in het boekenvak 'als een vis in het water'. Peter van der Linden (41) volgde een halve bibliotheekopleiding en werkte vervolgens in bibliotheken en antiquariaten. Hij woont in Amsterdam en is op dit moment 'in between jobs'.

Ik vind het interessant om boeken te lezen over de geschiedenis van Rusland. Ik ben begonnen met Marx, toen Lenin, toen de biografie van Deutscher over Stalin. Daar kon ik bijna niet doorkomen, zo saai. Maar wel goed, Deutscher heeft het niet alleen over de misdaden, de miljoenen doden, maar ook over de resultaten, de fabrieken, de modernisatie. Daarna een biografie van Chroesjtsjov, nee, niet die laatste... ik weet de schrijver niet meer. Toen heb ik erg moeten zoeken naar informatie over Brezjnev. Waar die interesse vandaan komt? Het communisme was overwonnen, het was niet meer 'in' en dan ben ik zo iemand die zich er dan juist in gaat verdiepen. Ik vind het raar om zulk gedachtegoed helemaal af te danken.

Ik heb net Reve ontdekt, maar ik lees ook heel veel thrillers. Ik vind het leuk om nieuwe schrijvers te ontdekken, om nu eens een boek van Ruth Rendell, dan weer van John le Carré te lezen. De krant lees ik nauwelijks, maar ik kijk wel graag tv. 'Columbo', Engelse detective-series, vroeger 'Unit 13'.

Ik ben altijd een stripgek geweest, vandaar ook mijn Marsipulami-sjaal. 'Ravian' is erg goed: een soort mythologische wereld met realistische tekeningen. Maar het beste stripboek is 'Graai naar de macht' in de serie 'Baard en Kale'. Mijn andere favoriete boeken? Dat boek van Gitta Serenyi over Albert Speer. En de boeken van U.G. Krishnamurti, niet te verwarren met zijn beroemde broer Jiddu Krishnamurti. 'Alles is materie', zegt U.G. Krishnamurti bijvoorbeeld, hij is veel provocerender dan zijn broer.

Mag ik ook even reclame maken voor de theosofische bibliotheek in Amsterdam? Ik heb ook alle nummers van het blad Theosofia gelezen, je lacht je rot. Misschien werk ik daarom wel zo graag in het boekenvak: je hoeft geen keuzes te maken, alles ís daar gewoon. Ik hou van Rusland én thrillers én strips én maffe theosofen. In die diversiteit voel ik me thuis.

Wat lezen voor mij betekent? Geen flauw idee. Misschien leidt het me wel af van de duistere kanten in mezelf.''

'Alice in Wonderland' is een lsd-trip

Ze is nog niet zo lang terug van een reis van negen maanden door Mexico, Guatemala en San Francisco. Inge op den Kamp (27) volgde een opleiding tot sociaal-pedagogisch hulpverlener en werkt (tijdelijk) in de thuiszorg. Ze bewoont een kamer in een studentenhuis.

,,Tijdens mijn reis heb ik eigenlijk niet gelezen. We sliepen vaak ergens waar geen stroom was. En tijdens het liften gingen we vooral met mensen praten. Nee, de Lonely Planet las ik ook niet. Vreselijk vond ik dat, al die mensen die dezelfde Lonely Planet-route volgen en elkaar steeds weer tegenkomen.

De laatste jaren heb ik weinig concentratie om te lezen, ik ben te onrustig. Vroeger was dat wel anders, toen moest mijn moeder echt het peertje uit het bedlampje draaien. Als ik echt in een boek zit, dan moet je het uit mijn handen slaan. In mijn vrije tijd probeer ik nu vooral mensen te zien. En soms gaat de tijd gewoon voorbij, dan denk ik aan het eind van de avond: wat heb ik eigenlijk gedaan?

Ik kijk nooit tv, bij mij in huis doet niemand dat. Ik geloof ook niet dat tv-kijken het beste amusement is. Leef je eigen leven, denk ik dan. Sommige mensen hebben het gevoel dat ze nutteloos bezig zijn als ze lezen, maar dat heb ik totaal niet. Ik kan er de laatste tijd alleen de rust niet voor vinden, ik zit niet zo lekker in mijn vel.

Gemiddeld lees ik misschien vijf uur per week. Op dit moment ben ik bezig in 'Alice in Wonderland' en in 'Strafbaar lichaam' van Karin Spaink. Dat laatste boek was me door iemand aangeraden, maar ik kan er nog niet veel over zeggen. 'Alice in Wonderland' vind ik helemaal geen kinderboek, het is meer een lsd-trip. Er zitten ook best wel veel filosofische dingen in.

Ik leen veel boeken uit de bibliotheek. De boeken van Tolkien en van Isabel Allende lees ik graag. Vooral 'Het huis met de geesten' van Allende vond ik goed. Maar mijn favoriete boek is '1984' van George Orwell. Wat me daarin aanspreekt? Ik denk dat onze samenleving hard op weg is naar '1984', met een identificatieplicht vanaf het veertiende jaar en dat soort dingen. Ik vind Orwells wereld heel herkenbaar.''

Ik ben Kwasi én Kwame

Hij is net afgestudeerd als fijn-mechanicus aan de hts. Met negen andere (ex-) studenten woont Jerry Panhuyzen (27) in een oud herenhuis in de stad. Zolang hij nog geen leuke baan op zijn vakgebied heeft gevonden, werkt hij drie dagen per week in een restaurant.

,,Ik heb net 'De witte met het zwarte hart' van Arthur Japin gelezen, een heel mooi boek. Misschien vanwege de herkenbaarheid, al is het door een witte man geschreven. Het gaat over Kwasi en Kwame, twee zwarte prinsjes in het Nederland van de 19de eeuw. De een wil in Nederland geaccepteerd en wit worden, de ander past zich niet aan. Ik voel me zowel met Kwasi als met Kwame verbonden. In Suriname ligt mijn navelstreng begraven, mijn moeder heeft daar vruchten gegeten, ze heeft mij gevoed met de mineralen van het land. Maar mijn hart ligt ook in Utrecht, niet Nederland... Utrecht, ik ben heel erg geïntegreerd. En bijna iedereen die mij dierbaar is, woont hier.

Ik lees wisselend, maar zeker een paar uur per week. Over India, China, Suriname. Maar ik hou ook van poëzie, proza, schilderkunst, techniek, boeddhisme, hindoeïsme. Ik lees ook wel boeken over meditatie, maar ik ben niet echt spiritueel. Ik ben geen dagdromer, ik vind diversiteit heel mooi. Ik lees ook meestal de krant.

Thuis staat MTV vaak op. Maar in mijn studentenhuis wordt niet veel tv gekeken. Het is een belezen huis, we lenen ook boeken van elkaar. Of ik zelf veel boeken heb? Honderden, in mijn kamer vier planken, daarnaast nog een aantal dozen. Ik probeer zelf ook wat te schrijven: over de allochtoon in de Nederlandse samenleving. En over de economische gevolgen van de bouw van een grote dam in Suriname.

Ik ben op mijn veertiende in Nederland gekomen. Mijn oma verkocht in Suriname boeken en kleren, op de markt. Het is een beetje begonnen bij mijn oma, ik vond het fijn om te neuzen in die boeken.

'Honderd jaar eenzaamheid' is een van mijn favorieten. Ik vind het magisch-realisme van Márquez heel herkenbaar. Mijn tante gelooft dat een mens in een slang kan veranderen. Voorouders, geesten, die horen ook in de Surinaamse cultuur.

Of ik veel boeken van Surinaamse auteurs lees? Ja, maar ik heb ook wel boeken van Harry Mulisch. Mijn moeder is half hindoe, half moslim, mijn vader is van Indiaanse afkomst, mijn vaders vader was half Nederlands. Ik voel me niet specifiek Surinamer of Nederlander. Ik ben wereldburger, ik ben Jerry.''

Tolkien! Vond je prachtig!

Ze lopen te slenteren, de armen om elkaar heen geslagen, vader Karel Michels (55) en dochter Lotte Michels (23 ). Hij woont in Amersfoort en heeft een dagje vrij, zij woont en studeert in Utrecht.

Vader: ,,Ik denk dat ik per week zo'n drie of vier uur lees, gemiddeld een halfuur per dag. Maar het wisselt sterk, soms lees ik een tijdje heel weinig, en soms ineens heel veel. Ik lees niet op speciale uren. Nou, 's avonds in bed, dat wel. Of juist niet. Het hangt van het boek af. Als ik een boek niet weg kan leggen, lees ik overal en op ieder uur.''

Dochter: ,,Ik lees vooral 's avonds in bed. Ik ben wel eens in slaap gevallen met 'The Lord of the Rings' boven op me. Dat is mijn nummer één, Tolkien, The Lord of the Rings. Dan Harry Potter, dat vind ik ook geweldig. En nummer drie is 'Zusje van me'. Wie heeft dat nu ook al weer geschreven?''

Vader: ,,Ik hou vooral van Nederlandse literatuur en mijn favoriet is Reve. Wolkers heb ik ook graag en veel gelezen. Mulisch minder. Bij Reve is de humor zo bijzonder. Je lacht, terwijl het hem er helemaal niet om gaat grappig te zijn. Die combinatie van zwartgalligheid en geestigheid, daar geniet ik van. Mijn nummer één is 'Taal der Liefde'. Het is flauw om op nummer twee weer Reve te zetten (Dochter: Tolkien! Vond je prachtig!) Ik hou wel van Tolkien, maar ik ben helemaal niet zo gek op fantasy in het algemeen. Nou goed, Tolkien maak ik nummer drie. En dan zet ik 'Op weg naar het einde' van Reve toch nummer twee.''

Dochter: ,,Een strijd tussen boek en tv? Ik kijk niet als er niets op de televisie is wat ik wil zien.''

Vader: ,,Ik ben helemaal geen tv-kijker. Maar een huis waar 's avonds iedereen bezig is met lezen of iets anders, een huis zonder televisie, dat hebben wij niet. Mijn vrouw is gek op tv kijken. Maar ik heb er geen last van, ik zet een koptelefoon op en ik luister naar muziek. Of ik lees een boek. Of muziek of een boek, niet allebei tegelijk, dat kan ik niet.''

Dochter: ,,Mijn vader las vroeger thuis heel veel voor. Of hij verzon zelf een verhaal. Op de lagere school werd ook veel voorgelezen. En op de middelbare school, natuurlijk, de boekenlijsten. Of ik dat vervelend vond, die verplichte nummers? Nee hoor, ik vond het leuk!''

Vader (vriendelijk op zijn dochter neerkijkend): ,,Middelbare school vond je niet leuk, maar die boeken vond je wel leuk.''

Dochter (lacht): ,,Verder vond ik het er vreselijk, dat klopt.''