Autist legt contact via muziek

Voor een autistisch kind kan recht streeks contact wat te direct zijn. De omweg via de muziek voelt veiliger. Muziektherapeute Kirsten van Os komt bij de kinderen thuis.

'Mag ik dat dan zeggen? Mag ik dan zeggen wat ik wil? Mag het allemaal?' ,,Ja, jij mag het zeggen. Dat zijn de regels van dit spel.'' Een gesprek tussen muziektherapeute Kirsten van Os en de autistische Mohini (11) verloopt elke week op ongeveer dezelfde manier. Mohini heeft twee vragen die haar hoog zitten; heeft ze toestemming om iets te doen of te vragen en: hoe moet het later als ze groot is.

Om de beurt trommelen Kirsten en Mohini een ritme op de trommel. Bij het ritme mag een zinnetje worden gezegd. 'Hallo Mohini. Hallo Kirsten. Hoe gaat het met jou? Goed. Wil je nog wat vragen? Zullen er nog meer dingen bij mijn handicap horen? Weet ik niet. Komt het door mijn handicap dat ik mij zorgen maak? Ja hoor. Hoort herhalen bij mijn handicap? Jazeker.'

Mohini is een donkerharig Indiaas meisje, dat je met een serieuze, onderzoekende blik recht in de ogen kijkt. Ze praat beleefd en formuleert in mooie volzinnen. Pas na een tijdje valt haar monotone stem op. Dan blijkt ze geobsedeerd door de vraag hoe het later met haar verder moet. Ze beseft heel goed dat ze een lastige handicap heeft. ,,Mam, denk je dat als ik zestien of zeventien ben, ik de mensen steeds beter zal begrijpen? Kan ik dan ook zelfstandig zijn? Eerst moet ik leren alleen te fietsen en dan wil ik een baan op Schiphol, samen met twee meisjes die mijn handicap begrijpen.''

En dan haar angsten. 's Nachts kon ze niet slapen omdat ze bang was dat ze dan schapenwol in haar ogen kreeg. ,,Die angsten hebben met mijn autisme te maken, hè,'' zegt ze tegen haar moeder. ,,Gelukkig heb ik daar nu medicijnen voor.''

Na school is Mohini het liefst aan het wiebelen, van voor naar achter. Volgens afspraak doet ze dat hooguit twee uur per dag. Maar het uurtje muziektherapie laat ze zich niet graag afnemen. Tijdens muziek maken kun je trouwens uitstekend wiebelen op de maat van de muziek, laat ze zien.

Mohini is een van de autistische kinderen die door muziektherapeute Kirsten van Os thuis worden bezocht. Van Os rijdt met een busje met instrumenten naar de huizen van de kinderen. Dat is kostbaar maar heeft een belangrijke meerwaarde, aldus Aaltje van Zweden, een van de oprichtsters van Papageno (genoemd naar de vrolijke vogelvanger uit Mozarts opera 'Die Zauberflöte'), de stichting die sinds enkele jaren muziektherapie voor autistische kinderen organiseert. ,,Voor autistische kinderen is het moeilijk om eerst door het verkeer naar een vreemde ruimte te gaan. Ze zijn al helemaal van slag voor de therapie begint. Als de omgeving bekend is, kan een kind zich beter voelen. En een-op-een kun je meer veiligheid geven dan in groepen. Ook kan de therapie handig zijn om de ouders een uurtje te ontlasten van de zorg voor hun kind.''

Een autistisch kind is een zware opgave voor de ouders. Van Zweden weet er zelf alles van. Zij heeft een autistische zoon. ,,Een autistisch kind communiceert anders en is moeilijk te begrijpen. Het vraagt van ouders veel inlevingsvermogen en geduld om communicatie tot stand te brengen en gaande te houden. Zo'n kind heeft een intensieve begeleiding nodig. Dat hoeft niet per se van deskundigen te komen. Liefde en aandacht zijn het belangrijkste.''

Van Zweden zocht de halve wereld af naar methodes om haar kind thuis te kunnen begeleiden. In Nederland is vrij weinig individuele hulp, zo bleek. ,,De diagnose stellen is ver ontwikkeld, maar daarna moeten kinderen het onderwijs of de dagopvang in. Terwijl juist intensieve begeleiding nodig is om met deze kinderen vooruitgang te boeken.''

Een van de dingen waar ze als vrouw van dirigent Jaap van Zweden vanzelf over ging nadenken, was de betekenis die muziek kon hebben. Muziek spreekt alle zintuigen aan en raakt het gevoel van ieder mens direct. Ook autistische kinderen reageren op muziek en via muziektherapie kan gestructureerd worden geprobeerd om een brug te bouwen en ook andere vormen van contact tot stand te brengen. Samen met lotgenote Marijke Foudraine richtte Van Zweden zes jaar geleden de stichting Papageno op. In eerste instantie verzamelden ze informatie uit andere landen over muziektherapie en stelden ze die beschikbaar aan geïnteresseerde ouders. Sinds 2000 organiseert de stichting ook muziektherapie aan huis. Afhankelijk van het inkomen van de ouders betaalt Papageno mee aan de kosten van de individuele therapie. De kosten worden met hulp van sponsors zo laag mogelijk gehouden. De rest van de inkomsten van Papageno komt van de benefietconcerten die met hulp van Jaap van Zweden worden georganiseerd.

Doel van de therapie is simpelweg contact maken. Zingen of een instrument bespelen is het middel, geen leerdoel op zich. Als je muziek maakt is er contact, vindt muziektherapeute Van Os. Bij Mohini is het contact ook te zien aan de manier waarop ze Van Os met haar grote ogen nu eens serieus, dan weer stralend aankijkt. Van Os: ,,Vroeger keek Mohini heel veel naar mij om te controleren of ze het wel goed deed. Nu gaat het om samen spelen, samen zingen. Ze is heel erg gefascineerd door contact met mensen. Wat bedoelen mensen? Hoe letterlijk kun je ze nemen? In een van de muziekspelletjes doe ik wat zij zingt: 'kriebel op mijn arm, aai op mijn rug'. Zo ontdekt ze: als ik dit zing, dan doet zij het echt. Bij mij onderzoekt ze hoe contact tussen mensen werkt. En ze deelt haar angsten met mij.''

Bij Mohini heeft Van Os vandaag veel succes. Vera (9), een vrolijke blonde meid, is de volgende die wordt opgezocht. Ze vindt het leuk dat Kirsten er is, maar heeft weinig aandacht voor de spelletjes en liedjes die Kirsten oppert. Kirsten zingt het eerste liedje alleen en Vera observeert haar vanuit haar ooghoeken. Ze schommelt rusteloos heen en weer in een hangmat en lacht en gilt. Ze wil het 'kleuterspecialvideokapotmaakspel' spelen. ,,Niet de kleuterspecialvideo kapotmaken. Dan kunnen we hem niet meer cadeau geven,'' zegt ze boos en begint weer te lachen. Ze kruipt weg in de hangmat en kijkt Kirsten niet meer aan. Kirsten doet een poging met 'Op een grote paddestoel'. ,,Nee'', zegt Vera. ,,Op een grote kleuterspecialvideo..''. En ze verzint ter plekke het hele lied met kapotmaken, huilen, sip kijken en naar de winkel gaan om een nieuwe te kopen. Daarna trekt ze zich weer terug in zichzelf, al schommelend en giechelend. Kirsten krijgt weer contact als de xylofoon tevoorschijn komt. Vera noemt die onmiddellijk de kleuterspecialvideo en ze maakt hem met de trommelstokken kapot. Elke keer als hij weer gerepareerd is, moet hij weer stuk en lacht Vera hard. Elke keer als Vera in zichzelf kruipt, zoekt Kirsten een muzikaal aanknopingspunt in het schommelende ritme van de hangmat of de gemompelde woorden over de kinderspecialvideo. ,,Ja, die kleuterspecialvideo'', zucht haar moeder na afloop van de therapie. ,,Die had ze bijna kapotgemaakt vanochtend. En het was bedoeld als een cadeautje. Ze heeft het er de hele dag al over.''

Elke therapiesessie is improviseren, verklaart Van Os. ,,Ieder autistisch kind is bijzonder. Je moet ze allemaal op een andere manier benaderen. Elke week moet je opnieuw de sleutel zien te vinden.''

De ouders zijn enthousiast over de muziektherapie. De kinderen vinden het leuk, zijn na afloop meer ontspannen en maken beter contact. Soms worden spectaculaire vorderingen in de spraak- en taalontwikkeling bereikt. Maar het is wel een zaak van lange adem.

Op dit moment rijden er nog maar twee muziektherapeuten met hun busjes door het land, een in de omgeving van Enschede en een in Midden-Nederland. Die bereiken twintig kinderen. Nu de therapie succesvol blijkt, gaan de organisatrices van Papageno de activiteiten over het hele land uitbreiden. Ze benaderen zoveel mogelijk muziektherapeuten en instanties voor ouders van autistische kinderen en hopen dat er volgend jaar in elke regio muziektherapie aan huis voorhanden is.

Het Orkest van het Oosten olv Jaap van Zweden geeft vanavond een

benefietconcert voor Papageno in het Concertgebouw in Amsterdam, met werken van Mahler en Respighi. Ook bariton Geert Smits, cabaretier Paul van Vliet en Pim Avondrood (winnaar van het songfestival van mensen met een verstandelijke handicap) verlenen hun medewerking.