Vroeger zei ik: 'bekiek 't moar'

Bij De Kapstok in Hengelo werken moeilijk opvoedbare jongeren in kleine bedrijfjes. Al werkend leren ze een vak, halen ze een diploma. ,,Ik vind het nu leuk om naar school te gaan'', zegt leerling Cynthia.

De Kapstok in Hengelo slaagt er al tien jaar in om probleemjongeren weer op het rechte spoor te krijgen. Het leerproject, dat bestaat uit zeven eigen bedrijfjes, heeft weinig weg van een school. Zes van de tien leerlingen stromen door naar een vervolgopleiding of naar de arbeidsmarkt. Dat geldt als een hoge score.

Het reguliere onderwijs is niet geschikt voor de als 'zeer moeilijk opvoedbaar' te boek staande jongeren. Ze lopen vast op de theorie, de klassen zijn te groot en de persoonlijke aandacht schiet tekort. ,,Van huis uit hebben ze niks meegekregen'', zegt 'bedrijfsleider' Leo Lammering, een voormalige zmok-leraar.

Het accent ligt bij De Kapstok op het aanleren van sociale vaardigheden en op persoonlijke vorming. Het diploma is bijzaak, al worden er wel op twee niveaus examens afgenomen door vakleerkrachten van het roc. De begeleiders, de meeste afkomstig uit de beroepspraktijk, zijn meesters in het bijsturen van gedrag. Op een speelse manier, vaak met een grap en een grol. Veel aandacht gaat uit naar sport en recreatie.

De dag begint er met 'goeie morgen' als je binnenkomt. Op tijd komen is belangrijk, evenals beleefd met elkaar omgaan, rekening houden met een ander. Een grote bek wordt niet getolereerd, gewoon praten is het motto. ,,Ze kunnen niks, is hen altijd voorgehouden. Dan gaan ze stoer doen, moeilijk doen, in negatieve zin opvallen. Als je ze eenmaal binnenboord hebt, zijn het schatjes'', zegt Lammerink.

Het gaat goed met De Kapstok. Het aantal bedrijfjes (met klanten) breidde zich snel uit tot zeven: fietswerkplaats De Bako, café-hotel-restaurant 't Tuindorp, De Werkplaats voor motor- en autotechniek, het bakkersbedrijfje De Bakkerij, Hout en Bouw voor klus- en bouwwerkzaamheden, poetsbedrijf Autoclean en 'Food & Care', verzorging en catering. Via verwijzingen uit het onderwijs, van reclassering, leerplichtambtenaren en het maatschappelijk werk komen probleemgevallen, die nergens anders terecht kunnen, op De Kapstok. In kleine 'veilige' groepen volgen de jongeren het project, ze krijgen weinig theorie.

Tien jaar geleden nam Lammerink vanuit de Hengelose zmok-school De Kap samen met collega Henk Giesbert het initiatief tot de oprichting van het bedrijfje De Bako, een eenvoudige fietswerkplaats waar opgeknapte tweedehands rijwielen worden verkocht. En nu is er zeer tegen de zin van Lammerink, voor het eerst een wachtlijst. Dat heeft niet met het aantal plaatsen te maken dat De Kapstok kan bieden, maar met de nieuwe vorm van leerling-gebonden financiering, het 'rugzakgeld', legt hij uit. ,,Ik verwacht daardoor vijftien tot twintig procent niet meer te kunnen toelaten. We hebben nu 130 leerlingen en vijf jongeren in de wacht.''

De aangescherpte criteria vereisen dat de zmok-indicatie van de leerlingen waterdicht is. ,,Compleet met rapportage van de jeugdhulpverlening, een rapport van het maatschappelijk werk, een psychologisch onderzoek en een onderwijskundig rapport'', zegt Lammerink. ,,Onze kracht was altijd dat we direct konden plaatsen, nu gaan er acht weken overheen voordat je het dossier rond hebt, àls je het al rondkrijgt.''

Het succes van het Hengelose leerwerkproject bleef niet onopgemerkt. Delegaties uit binnen- en buitenland kwamen een kijkje nemen, werden ontvangen in het paradepaard van De Kapstok: hotel-café-restaurant 't Tuindorp. De gemeente Hengelo, die aanvankelijk wat sceptisch stond tegenover het project, kocht het oude hotel voor De Kapstok aan. ,,Wij blijven De Kapstok steunen'', garandeert PvdA-wethouder Otten van sociale zaken. Hij hoopt dat ook andere gemeenten over de brug komen, omdat De Kapstok leerlingen uit de hele regio trekt.

Achter in de zaal klettert een dienblad op de grond. Jongens en meisjes bedienen in klassieke kelnerschorten. De spanning is van hun gezichten te lezen, als ze zich met hun volle dienbladen met hapjes en drankjes door de menigte wringen.

,,Normaal gesproken komen er per dag niet meer dan 25 mensen. Drukker moet het niet worden'', vindt kok-begeleider Thijs Kieft. ,,Dan komen ze te veel onder druk te staan en komt het leerproces in het gedrang.'' Kieft ziet in 't Tuindorp een grotere persoonlijke uitdaging dan in de 'lompe horecawereld' waar hij werkte in een commerciële keuken. Het koksvak vindt hij nog steeds prachtig, maar de mentaliteit staat hem tegen. Vakmanschap staat bij Kieft hoog genoteerd. ,,De aardappeltjes mogen ook hier niet te bruin uit de keuken komen. Daar ben ik te veel kok voor.''

,,Dat blad liet ik vallen'', giechelt Cyn thia (16) een paar dagen na de receptie verlegen. Samen met Judith (17) vertelt ze over haar achtergrond. Voor beiden betekende De Kapstok een keerpunt in hun ontspoorde leven. Judith: ,,Ik heb mazzel gehad. Het had ook anders met me kunnen aflopen.'' School was voor Cynthia één grote negatieve ervaring. ,,Theorie is niks voor mij. Ik kon nooit goed leren, op de basisschool al niet. Ik had last van concentratiestoornissen, was snel afgeleid.''

Na een hoop ellende, meegezogen in een negatieve spiraal van wisselende scholen, verkeerde vrienden, spijbelen, veel blowen, ruzie met haar ouders, weglopen, opgepakt worden door de politie en uiteindelijk de crisisopvang, zit Judith nu (voor de tweede keer) op De Kapstok. Cynthia, met een vergelijkbaar verhaal achter de rug, zou het liefst chef-kok worden. Judith is al druk bezig op haar stageplaats in de keuken van Van der Valk in Hengelo. ,,Ik vind het nu leuk om naar school te gaan.'' Cynthia: ,,Vroeger zei ik: 'bekiek 't moar'.''

,,Harde porno weten ze in een paar seconden te vinden, maar verder kunnen ze niks met de computer'', lacht stagecoördinator Henk Giesbert in de Bako. Begeleider Erik de Vries houdt van de ongepolijste jongens van de fietswerkplaats. ,,Voor het geld hoef je het niet te doen. De betaling is beroerd'', zegt de voormalige rijwielhersteller. Het op weg helpen van de jongens vindt hij een stuk boeiender dan het reparatiewerk dat hij voorheen deed.

De leiding van De Kapstok heeft er veel voor over om de jongeren binnen boord te houden. Henk: ,,We halen ze thuis op, als ze niet verschijnen.'' Erik: ,,Ze zijn bijna verbaasd dat ze worden gemist. Dat zijn deze jongens niet gewend. Ze hebben het gevoel dat ze niets voorstellen, dat niemand om hen geeft.''

De afgelopen drie maanden kon Hans (18) tot zijn spijt niet naar De Werkplaats komen. De persoonlijke problemen groeiden hem boven het hoofd. Zijn vader wees hem een week voor kerst 'het gat' van de deur. Sinds die tijd slaapt Hans bij 'een kameraad' op de bank en staat hij ingeschreven als woningzoekende in Almelo. Op zichzelf wonen denkt hij straks wel aan te kunnen: ,,Ik heb zelfstandigheidstraining gehad op het internaat.''

Hans laatste vaste stek was de derde klas van de scholengemeenschap Erasmus in Almelo, waar hij een opleiding installatietechniek volgde. Thuis was het één doffe ellende. Met de vriendin van zijn vader kon hij het niet vinden. ,,Ze ging aan de zuip.'' Hij kon de situatie niet meer aan en vloog haar aan. ,,Mijn vader geeft helemaal niets om me. In drie jaar tijd heeft hij me één keer gevraagd hoe het op school ging.'' ,,En één keer of je z'n auto wilde repareren'', merkt de zachtaardige praktijkleraar Ronnie Njoo droogjes op. Hans vertelt dat hij van de moeder van zijn vriendin een cadeautje kreeg op tweede kerstdag. ,,Gehuild dat ik heb. Met kerst heb ik nog nooit iets gehad. Voor mijn verjaardag ook niet.''