Versplinterd Europa brengt Navo ten val

De verdeeldheid in Europa over het Irak-beleid heeft grote gevolgen. Het Europees veiligheidsbeleid mislukt definitief en de Navo zal snel afbrokkelen. Het is gevaarlijk als de EU-landen elk een eigen koers gaan varen.

Minister-president Balkenende sprak zich onlangs in een lezing voor de Christelijke Academie voor Europese Dialoog positief uit over het gemeenschappelijke buitenlands- en veiligheidsbeleid van de Europese Unie. ,,Als je ziet waar alle reeds genomen stappen ons hebben gebracht, dan ben ik optimistisch'', zo liet hij horen. Dat is wonderlijk, want de werkelijkheid is schrijnend anders.

De versplintering in Europa was reeds lang zichtbaar, maar is na de laatse ontwikkelingen compleet en onherroepelijk. Een Europees buitenlands en veiligheidsbeleid blijkt een stap te ver. De leidende Europese politici draaien, uit politiek opportunisme, nog om het probleem heen en komen met allerlei holle initiatieven om de schijn op te houden. Ook Balkenende wil niet van mislukken weten, en zoekt de oplossing in procedurele veranderingen. Maar al die cosmetica lost het wezenlijke probleem niet op. Als het om veiligheidszaken, om gebruik van militair geweld gaat, zullen elk nationaal parlement en elke regering alle mogelijkheden aanwenden om onwelgevallige beslissingen te blokkeren. Het inzetten van de nationale strijdkrachten is daarbij wel het allerlaatste dat een regering of parlement uit handen geeft. Daarbij komt dat Europa op militair gebied absoluut niets kan presteren zonder Amerikaanse Navo-middelen.

Tegelijk is de kloof tussen Europa en Amerika al zo toegenomen dat er twijfel is aan de mogelijkheid om nog gezamenlijk het terrorisme en andere dreigingen te bestrijden. De Navo is voor Amerika politiek en militair van minder betekenis geworden. Het traineren van het besluit om Turkije minimale passieve steun te geven bij een Amerikaanse aanval op Irak, wordt de doodssteek. Het heeft veel kwaad bloed gezet in het Congres. Amerika zal de Navo nu langzaam laten verwateren tot een van de vele los-vaste politiek-militaire samenwerkingsverbanden die het overal in de wereld onderhoudt. De VS zullen de Europese landen steeds meer bilateraal benaderen, om in rechtstreeks contact veiligheidszaken te regelen. Maar met de Navo verdwijnt ook het Amerikaanse leiderschap in Europa, sinds vijftig jaar de enige samenbindende factor.

Ook de nieuwe landen van de Europese Unie en van de Navo brengen nieuwe problemen mee, terwijl de vertrouwde gevestigde structuren verkruimelen. Neem een belangrijk land als Polen; het bleek een weerbarstige onderhandelaar bij het toetreden tot de unie en zwichtte niet voor druk. Het zette zich openlijk af tegen het Duitse standpunt inzake Irak en dat zal niet de laatse botsing zijn; er is conflictstof genoeg. Rechts-populistische partijen hebben forse stemwinst geboekt en de levensstaandaard is laag. Dat is een gevaarlijke combinatie.

Iets dergelijks zien we ook in andere Midden-Europese landen zoals Hongarije en Roemenië, die openlijk de koers van de Europese Unie bruuskeren, maar tegelijk veel onderlinge geschilpunten hebben. In het Westen laat Frankrijk zich aan niemand iets gelegen liggen. Duitsland, het belangrijkste land van Europa, is een onbetrouwbare factor geworden. Er zijn sterk pacifistische stromingen, de economie is in verval en de strijdkrachten worden al jaren verwaarloosd. Voor veel landen heeft Duitsland zijn aantrekkingskracht verloren; ze zoeken andere rugdekking.

Voordat er in Irak ook maar een schot is gelost heeft Europa zichzelf dodelijk getroffen. De Navo wordt in de val meegetrokken. De moeilijke tijden breken nu echt aan. Vertrouwde veiligheidsstructuren smelten in snel tempo. Het gevolg is dat landen zelf gaan afwegen waar hun belangen liggen en een eigen koers gaan varen. Wat er voor in de plaats komt is een netwerk van landen die, uit oogpunt van gemeenschappelijke belangen (tijdelijk) samenwerken. Ze zullen er daarbij voor waken hun strijdkrachten te eenzijdig te richten op integratie en die zodanig modelleren dat ze het nationale belang en de samenwerking op veiligheidsgebied met wisselende partners, maximaal kunnen ondersteunen.

Er is sprake van een renationalisatie van het veiligheidsbeleid en van de strijdkrachten. Het is een buitengewoon ernstig keerpunt, dat ons terugbrengt in de eerste helft van de vorige eeuw. De kop daarvoor in het zand steken is onverstandig.

Ook voor Nederland heeft deze teruggang grote consequenties. Terwijl de onveiligheid in de wereld, ook aan Europa's grenzen, schrikbarend toeneemt, vallen oude zekerheden weg. Er moet worden nagedacht wat de nieuwe situatie voor Nederland betekent, politiek en militair. Onze krijgsmacht is bijvoorbeeld een vergaande samenwerking met Duitse en met Belgische strijdkrachten aangegaan die onze handelingsvrijheid beperkt. Maar politiek is er nu een enorme kloof. De Engels-Nederlandse Amfibische Strijdmacht vertrekt naar de Golf, maar zonder Nederland. Waar liggen de belangen van Nederland en hoe kunnen die het beste worden verzekerd?

Het gaat hierbij niet alleen om beleidsconcepten en om diplomatie. Nederland is als onderhandelingspartner pas interessant als het ook wat te bieden heeft: geloofwaardige strijdkrachten en de politieke bereidheid om die in te zetten. Daar ontbreekt het aan. De regering heeft dodelijk in het budget voor de krijgsmacht gesneden en de Nederlandse positie inzake Irak is halfslachtig.

De nieuwe regering zal de realiteit onder ogen moeten zien. Oude zekerheden gelden niet meer. Nederland is meer dan in de afgelopen halve eeuw op zichzelf aangewezen; dat eist beleidskeuzes. Die keuzes kunnen niet lang op zich laten wachten. De nieuwe tijd is al begonnen.