Japie Smit zei dat het zijn land was Zuid-Afrika

De blanke boer scheurt in een pick-uptruck langs de lemen huisjes van zijn zwarte landarbeiders. Zijn bruinverbrande arm wijst door het open raam naar de velden. ,,Je denkt toch niet dat hier iets zou groeien als ik hen mijn tractor niet zou lenen? Zwarten denken niet vooruit, ze geven niet om vooruitgang. Als ze genoeg te eten hebben en elk weekend hun biertje kunnen drinken, zijn ze tevreden.''

Oubaas van den Berg is een van de grote blanke boeren in de Dwarsriviervallei in het oosten van Zuid-Afrika: een gedrongen man met een grijs baardje, een buikje en bruine benen onder een khaki korte broek. Tien jaar na het einde van de apartheid zijn de verhoudingen op zijn boerderij nog net zo scheef als voorheen.

Van den Berg en zijn vrouw wonen in een groot huis aan de voet van een beboste berg en bezitten westerse luxe-goederen als een computer, een satellietschotel en vier auto's. Hun 16-jarige zoon Michael gaat naar een goede school en crosst op een splinternieuwe terreinmotor door de velden. De zwarte arbeiders wonen in hutjes aan de rand van de landerijen en moeten zien te leven van 58 euro plus een zak meel per maand. De 15-jarige zwarte jongen die vroeger met leeftijdgenoot Michael speelde, werkt tegenwoordig zeven dagen per week op het land.

De Van den Bergs wijten de ongelijkheid op hun boerderij vooral aan de raciale inferioriteit van hun werknemers ,,Ik weet dat jullie in Europa andere ideeën hebben'', zegt Betsie. ,,Maar wij werken hier met die swartmense en zien dagelijks hoe ze gereedschap stelen, onze buren vermoorden en het land verwoesten. Wij weten dat zwarten te lui zijn om naar school te gaan. Ze hebben geen zelfdiscipline.''

Het was voor de Van den Bergs dan ook een schok toen zij in 1998 te horen kregen dat een zwarte gemeenschap die ooit op hun land woonde, voordat de eerste blanke boer arriveerde, de grond nu terugeist. Oubaas: ,,Wat mij vooral stoort, is dat ze mijn land eisen. Waarom kopen ze het niet? Als ze een goede prijs bieden, mogen ze het van mij hebben. Maar zwarten willen altijd alles voor niks.''

Van den Berg vindt dat hij ten onrechte verantwoordelijk wordt gehouden voor het verleden. ,,Wat weet ik van wat hier vroeger is gebeurd? Ik heb het land in 1971 overgenomen van mijn vader, die het in 1968 had gekocht en ik heb het verder ontwikkeld. Ik heb een stuwdam aangelegd om de gewassen te kunnen besproeien. Waarom moet ik boeten voor wat hier in het verleden is voorgevallen?''

De ongelijke landverdeling is in Zuid-Afrika een groeiende bron van spanning. De blanken hebben zich gedurende drie eeuwen overheersing het overgrote deel van het land toegeëigend. Blanken vormen tegenwoordig zo'n tien procent van de bevolking, maar bezitten rond de 86 procent van de grond. De grote zwarte en gekleurde meerderheid moet het doen met 14 procent. De regering probeert de scheve verhouding wel te corrigeren, maar boekt daarbij nauwelijks vooruitgang.

Het grote schrikbeeld is nu Zuid-Afrika's noorderbuur Zimbabwe. Ook daar vorderde de herverdeling van land lange tijd tergend traag. Totdat sterke man Robert Mugabe zijn greep op de macht dreigde te verliezen en met geweld een radicale landherverdeling begon door te voeren. Daarmee stortte Mugabe zijn land, dat altijd de graanschuur van zuidelijk Afrika was, in een diepe economische crisis. Miljoenen Zimbabwanen kampen met voedseltekorten, de inflatie ligt rond de 200 procent en mensen staan uren in de rij voor basisbehoeften.

,,Het is een angstaanjagend en deprimerend onderwerp'', zegt economisch geschiedkundige Stefan Schirmer van de universiteit van Witwaters rand, die de landkwestie al jaren volgt. ,,Want de Zuid-Afrikaanse regering heeft tot nu toe nauwelijks land herverdeeld. Veel is op het platteland nog hetzelfde als tijdens de apartheid: de armoede, de discriminatie, de frustatie. Er hebben geen fundamentele veranderingen plaatsgevonden. Het begint een steeds explosievere cocktail te worden.''

Wie op zoek gaat naar de geschiedenis achter de claim tegen de Van den Bergs, komt terecht in de droge, overbevolkte heuvels van Sekhukhune-land, tientallen kilometers ten noordwesten van de boerderij. Sekhukhune-land is deel van het vroegere thuisland Lebowa, waar het apartheidsregime onder andere het Pedi-volk dumpte.

Oudere mensen daar herinneren zich hoe zij begin 20ste eeuw aan een zijstroom van de Dwarsrivier woonden toen de eerste blanke boer arriveerde. Ze vertellen hoe ene Japie Smit hen dwong om voor hem te werken. ,,Wij hadden ons in die vallei gevestigd toen er oorlog was onder de Pedi's'', vertelt de 89-jarige Putswe Mankge. ,,Tussen de bergen voelden we ons veilig. We verbouwden graan en hadden vee. Maar Japie Smit zei dat het zijn land was, hij pikte de vruchtbaarste grond in en zei dat wij alleen mochten blijven als we voor hem werkten.'' Putswes achternicht Tiny, een 34-jarige universitair geschoolde vrouw, is nu de drijvende kracht achter de claim tegen de Van den Bergs.

De opeenvolgende eigenaren van het land draaiden de duimschroeven, geholpen door racistische wetgeving, steeds verder aan. Ze pakten de resterende veldjes van hun arbeiders af, verboden hen om eigen vee te houden of buiten de boerderij te werken, bezochten de hutjes van hun werknemers om seks te hebben met hun dochters en presteerden het zelfs om de mannen - bij gebrek aan tractoren en trekdieren - voor de ploeg te spannen. De boeren genoten daarbij altijd de rugdekking van de autoriteiten. Zwarten die niet deden wat de meester zei kregen een 'trekpas' en moesten vertrekken naar het reservaat, dat later het thuisland Lebowa werd.

,,De boeren hebben ons land afgepakt'', zegt Magauwane Mankge, een bejaarde vrouw in een roze hesje met een embleem van haar kerk, de Zion Christian Church, op een revers. ,,Als de blanken ons niet hadden geterroriseerd, waren we nooit vertrokken.''

In theorie ziet Zuid-Afrika's landhervormingsprogramma er degelijk uit. Het bestaat voor een deel uit het teruggeven van land dat nu in het bezit is van blanken aan de oorspronkelijke bewoners. Verder gaat het vooral om het aankopen van andere stukken grond, om deze met subsidie aan zwarten te geven. Maar in de praktijk komt van de toegezegde grootschalige herverdeling weinig terecht.

Nelson Mandela beloofde in 1994, bij zijn aantreden als president, om in vijf jaar tijd dertig procent van het land te herverdelen. In werkelijkheid was in 1999 slechts één procent overgedragen. Zijn opvolger Thabo Mbeki belooft nu dat in 2015 dertig procent zal zijn herverdeeld. Maar in het huidige tempo zal ook dat doel niet worden gehaald. Op dit moment is niet meer dan 2 procent overgedragen.

Hoe verschillend zwart en blank denken over de landkwestie bleek onder meer toen het Zuid-Afrikaanse Institute for Justice and Reconciliation (IJR) twee jaar geleden een opiniepeiling hield: 85 procent van de zwarten was het eens met de stelling dat de blanken het meeste land op een oneerlijke manier hebben verworven en er daarom nu geen recht op hebben. Slechts 8 procent van de blanken was het hier mee eens. ,,De blanken erkennen volstrekt niet wat zij de zwarte meerderheid hebben aangedaan'', zegt Karin Lombard van het IJR.

Blanke boeren benadrukken dat de bescherming van hun eigendom is verankerd in de Grondwet. ,,Als je daaraan gaat morrelen, zit je aan het fundament van onze markteconomie'', zegt directeur Hans van der Merwe van de overkoepelende landbouwclub Agri SA. ,,Dan kan Zuid-Afrika buitenlandse investeringen wel vergeten.'' De boeren wijzen er bovendien op dat veel nieuwe zwarte collega's niet al te productief zijn, omdat ze onvoldoende kapitaal en kennis hebben.

Maar organisaties die opkomen voor landloze zwarten trekken zich daar weinig van aan. ,,De regering gelooft heilig in de mythe van buitenlandse investeringen, globalisering en liberalisering'', zegt Andile Mngxitama van de National Land Committee. ,,Ze zijn als de dood om investeerders af te schrikken. Maar de landbouw is slechts vier procent van het bruto nationaal product. Er is bovendien genoeg grond die niet wordt gebruikt. Ze kunnen makkelijk grote delen van het land aan arme zwarten geven zonder serieuze schade te berokkenen.''

Mngxitama voorspelt dat in Zuid-Afrika dezelfde gewelddadige landbezettingen zullen plaatsvinden als in Zimbabwe. ,,De onvrede op het platteland neemt toe. Mbeki kan dat nu nog negeren, omdat hij de touwtjes stevig in handen heeft. Maar als zijn macht afkalft, gaat hij waarschijnlijk populistischer dingen zeggen. Ik denk dat hij dan over de landkwestie begint. En dat zou wel eens erg onaangenaam kunnen worden, want het wordt dan al snel antiblank. We stevenen af op een confrontatie.''

Op de boerderij van de Van den Bergs veroorzaakt de claim van de vroegere bewoners in elk geval al flinke spanningen. Organisator Tiny Mankge heeft inmiddels enkele beladen bezoeken gebracht aan het bedrijf. ,,Elke keer zie ik weer nieuwe dingen'', vertelt zij. ,,Laatst heb ik de rots ontdekt waar mijn grootouders rituelen uitvoerden om regen op te wekken.''

Oubaas van den Berg is minder enthousiast. Hij parkeert zijn pickup-truck onder een boom en beent naar het woonhuis. In de zitkamer hangen vergeelde trouwfoto's, een schilderij van een kudde olifanten en Afrikaanse wapens en gereedschappen. Op een kabinet in een hoek staat een model van het soort ossewagen waarmee de blanke voortrekkers in de 19de eeuw hier naartoe kwamen.

,,Tiny zet iedereen tegen elkaar op'', bromt hij. ,,Wij hebben hier altijd in vrede samengeleefd met onze zwarten, maar dat kan nu niet meer. De claim veroorzaakt ook spanningen tussen hen onderling. Ze ruziën nu al om de beste stukken land.''

Groot optimisme is vijftig kilometer noordelijker te vinden onder de ouderen in Sekhukhune-land. ,,Ik ga op die grond een nieuw huis bouwen'', zegt Putswe Mankge met een twinkeling in zijn ogen. ,,En ik ga weer vee houden.'' Of hij daar met zijn 89 jaar niet te oud voor is? De grijsaard wijst naar zijn zanderige blote voeten. ,,Ik werk nog steeds op het land.''

De bejaarde Magauwane Mankge denkt niet meer op het land te zullen werken. ,,Daarvoor ben ik te oud'', lacht zij. ,,Maar ik hoop er wel begraven te worden.''

Negen jaar geleden beloofde Nelson Mandela een ingrijpende herverdeling van het land. Daar is weinig van terechtgekomen. Nog altijd bezitten de blanken 86 procent van de grond - terwijl zij maar 10 procent van de bevolking vormen. De frustratie onder arme landloze zwarten groeit.