Vrijheid en verantwoordelijkheid

De koningin mag best wat opener en persoonlijker zijn, oordeelde menig royalty-watcher daags voordat koningin Beatrix haar kersttoespraak zou houden. Met deze verwachting lijken zij inmiddels bedrogen te zijn uitgekomen. Het staatshoofd vroeg weliswaar op een persoonlijke manier aandacht voor haar moeder en herinnerde aan de idealen waarmee ze zich zo sterk verbonden heeft gevoeld. Maar hoe die zich verhouden tot de actualiteit was niet meteen helder.

Haar kersttoespraak was gewijd aan de 'Vier Vrijheden', zoals de Amerikaanse president Franklin Roosevelt die verwoordde in zijn beroemde oorlogstoespraak: de vrijheid van meningsuiting, de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging, de vrijwaring van nood en gebrek en het vrij zijn van angst en vrees. Het is nauwelijks overdreven om met de koningin deze vrijheden te omschrijven als de morele pijlers van onze beschaving. Maar wat bedoelde ze met haar waarschuwing de vrijheid van meningsuiting niet te gebruiken om iemand te kwetsen? En andere vraag: bedoelde ze kritiek te leveren op de VS toen ze zo nadrukkelijk aandacht vroeg voor het belang van de Verenigde Naties bij het realiseren van de vrijheden?

De vraag stellen is haar beantwoorden. Sleutelzin in haar betoog is dat elke vrijheid een keerzijde heeft waarmee gewetensvol moet worden omgegaan. Daarmee vervalt de makkelijke reactie als zou de koningin met dat niet kwetsen iedere vorm van satire veroordelen, of een geharnaste bestrijding van verwerpelijk geachte opvattingen onmogelijk willen maken. Haar gaat het erom deze vrijheid in verantwoordelijkheid te gebruiken, zodat die 'verplicht de waarheid te eerbiedigen en medemensen te respecteren'.

In een samenleving waarin de verloedering op de loer ligt en het 'zeggen wat je denkt en doen wat je zegt' tot hoogste wijsheid lijkt verheven, is zo'n waarschuwing op zijn plaats. En wat haar mogelijke kritiek op de VS betreft: het is maar al te waar wat de koningin zei, namelijk dat na twee wereldoorlogen pas echt van een overwinning kon worden gesproken toen uit die chaos een internationale gemeenschap voortkwam die zich kon wijden aan vrede en gerechtigheid. Een land als de VS dat maar al te zeer geneigd is buiten die gemeenschap om zijn gang te gaan, moet zich deze woorden aantrekken.