Ontspan de bovenarmen voor een idee van viereneenhalf uur

Pianist Reinier van Houdt was zestien jaar toen hij zijn fascinatie voor de monumentale, complexe muziek van Kaikhosru Shapurji Sorabji (1892-1988) opdeed. Op zijn achtendertigste is hij eindelijk toe aan het uitvoeren van een werk van deze wonderlijke componist.

Tweehonderdenvijftig bladzijden telt de partituur van de vierde 'Symphony for Piano Alone' uit 1964. Het kostte Van Houdt vier jaar om het werk te ontcijferen, in te studeren en te begrijpen. Maar het stuk duurt dan ook viereneenhalf uur.

De omvang is kenmerkend voor het werk van de mysterieuze Sorabji, van wie bijna nooit iets gespeeld wordt. Voor de in Engeland wonende componist van Perzisch-Italiaanse afkomst was tijdens zijn leven al weinig aandacht. Hij was een kluizenaar, die zich na een korte pianistencarrière toelegde op het schrijven van zure muziekkritieken en het componeren van immens lange stukken, voornamelijk voor piano. Om de uitvoering ervan bekommerde hij zich niet. Lange tijd verbood hij dat zelfs, omdat hij er slechte ervaringen mee had. Na zijn dood liggen de manuscripten in een archief in Bath te wachten op een uitgever. Maar waarom zou je een hondsmoeilijk, ruim vier uur durend muziekstuk uitgeven? Niemand zal het willen spelen.

Van Houdt wilde het wel. Op zijn zestiende hoorde hij een werk van Sorabji op de radio, gespeeld door Geoffrey Madge. De klankkleuren - die doen denken aan Ravel en Skrjabin - en de omvangrijke, collage-achtige structuren - die vergelijkbaar zijn met werk van Busoni en Mahler - spraken hem aan. Toen besloot hij naar het conservatorium te gaan. Madge werd zijn leraar. Maar die ontraadde hem voorlopig Sorabji te spelen. Te moeilijk. Van Houdt: ,,Ik moest eerst de muziekgeschiedenis afwerken. Ook na mijn conservatorium bleef de muziek te hoog gegrepen voor me. Vier jaar geleden vond ik de tijd rijp. Ik wilde een festival rond Sorabji gaan organiseren en kreeg een beurs om naar Bath te reizen. Daar heb ik in het archief allerlei partituren doorgespeeld en de vierde symfonie uitgekozen om zelf te spelen.''

Het manuscript was in een kriebelig handschrift geschreven. Van Houdts eerste taak was om het leesbaar te maken. De symfonische allure van het werk is niet alleen zichtbaar in de lengte maar ook in de vele noten. Die stonden soms over wel vijf notenbalken verdeeld. Van Houdt bracht dat terug tot twee of drie en voegde maatstrepen toe om de complexe ritmische structuur duidelijker te krijgen. Daarna kon het studeren beginnen. Van Houdt: ,,Ik kan dat normaal gesproken behoorlijk snel. Maar hier moest ik wel heel goed voor gaan zitten. Ik ben begonnen met een deel dat er redelijk makkelijk uitzag: een koraalprelude. Daarna volgt een Gregoriaans-klinkend thema waarop hij 39 variaties maakte.''

In de kleine zaal van Vredenburg, waar Van Houdt het stuk zondag zal spelen, laat hij het thema horen. Het lijkt op de 'Cathédrale engloutie' van Debussy, een ondoorgrondelijke lange melodie met een doorgaande baslijn eronder. Van Houdt: ,,De thema's van Sorabji zijn altijd heel lang. Zijn muziek overstijgt de menselijke maat in alle opzichten. Dit thema wordt in de variaties steeds anders omspeeld, steeds grilliger en vreemder. Kijk, hier speelt de rechterhand twintig noten tegen zeven in de linkerhand. Zie maar eens gelijk uit te komen.''

Grote grepen, volle akkoorden, vreemde harmonieën, eindeloos lange ketens nootjes; en dat 250 bladzijden lang. Vier jaar lang studeerde Van Houdt. Gedurende een half jaar kreeg hij een studiebeurs om zich er helemaal voor vrij te maken, de rest deed hij naast zijn andere programma's. Van Houdt: ,,Ik moet bekennen dat ik ondanks het ruime schema dat ik had opgesteld, weleens twijfelde of ik het ooit in kon studeren.''

En naast het geduldige karwei van het noten studeren, heb je de interpretatie. Dat nam ook de nodige tijd in beslag. Wat is het verhaal achter deze kleurrijke muziek? Van Houdt: ,,Het is een universum op zich. Alles zit erin, van slaapliedjes tot strijd en religie. En het is zo'n rijke wereld. Al die kleuren, die harmonieën die je elke seconde verrassen. Het interessante is dat dit stuk van viereneenhalf uur overduidelijk uit één idee is geboren. Het hele stuk valt onder één boog. Van de archivaris in Bath begreep ik dat er geen schetsen van het werk bekend zijn. Het lijkt erop dat Sorabji dit werk in één keer heeft opgeschreven. Zo'n intellectuele prestatie is te vergelijken met het telefoonboek uit je hoofd leren, maar dan creatiever.''

Van Houdt bereidt zich nu voor op een zware fysieke prestatie: het spelen van dit lange werk, dat uit drie delen bestaat. Het middendeel dat tweeëneenhalf uur duurt, is de grootste krachtproef. Om in een goede conditie te zijn, bouwt hij het repeteren nu af. Vooral zijn linkerhand moet gespaard worden om straks de grote grepen aan te kunnen. Hij zoekt ook naar de momenten in het stuk waarop hij zijn bovenarmen kan ontspannen. Want die worden het eerst moe, heeft hij tijdens tryouts van delen ontdekt. ,,Ik zal mijn krachten moeten verdelen. Ik zal ook flink moeten eten en drinken van tevoren,'' lacht hij. ,,Het heeft wel iets weg van het lopen van een marathon.''