Cohen het land, ik de partij

Een coalitie tussen CDA en PvdA is onvermijdelijk, als de christen-democraten geen meerderheid met de liberalen behalen, zegt PvdA-lijsttrekker Wouter Bos. Inhoudelijk zijn de verschillen tussen de twee partijen kleiner dan die tussen CDA en VVD. Maar de sociaal-democraten zijn niet tot elke prijs bereid te regeren. Uit de mond van de PvdA-lijsttrekker klinkt het beladen woord 'ononderhandelbaar'.

PvdA-leider Wouter Bos (39) trekt als een wervelvind door het land en is plotseling ongekend populair. Hij schrikt niet eens van de vergelijking met Pim Fortuyn. Ook Bos maakt nu mee dat uitbundige fans minutenlang voor hem applaudisseren en bij vertrek de handen op zijn autoraam duwen. Een beeld dat onuitwisbaar met Fortuyn is verbonden.

De glimlach is niet van Bos zijn gezicht weg te slaan. Maar de campagne is wel slopend. ,,Buffelen', noemt Bos het. Afgelopen vrijdag had hij plotseling een koortsaanval, een virus, opgelopen in de tropen. En dat was te zien tijdens het tv-debat bij 'Nederland Kiest' met Femke Halsema van GroenLinks en SP-lijsttrekker Jan Marijnissen. Bos was geërgerd. Wat wil je, zegt hij de volgende dag op het partijkantoor. ,,Het was twee tegen een: Halsema en Marijnissen tegen Bos en de presentatoren waren ook niet mals.' Maar ook de felle aanval van VVD-leider Zalm die Bos voor een leugenaar uitmaakte, heeft hem geraakt. ,,Ik kan veel hebben. Maar de mensen hebben de buik vol van politici die zo met elkaar omgaan. Ik ook. Dat gedemoniseer van voor 15 mei, de manier waarop er daarna politiek is bedreven, dat moet over zijn. Zalm had zijn punt ook kunnen maken door het netter te formuleren.'

Het CDA heeft een ondubbelzinnige voorkeur voor verdere samenwerking met de VVD. Waarom wil de PvdA dan toch regeren met het CDA?

,,Het land moet wel geregeerd worden. Als CDA en VVD geen meerderheid halen, komt al snel een coalitie van CDA en PvdA in beeld. Zo'n centrum-linkse coalitie heeft niet de voorkeur van het CDA en voor ons is die vooral aan de orde omdat die onvermijdelijk is. De PvdA is geen partij die wegloopt voor verantwoordelijkheid.'

Dat is dus een coalitie waar beide partijen zonder enige vreugde aan beginnen?

,,Beide partijen zijn realistisch genoeg om er dan het beste van te maken. De persoonlijke verhouding tussen CDA-leider Balkenende en mij is goed. En er zijn inhoudelijk voldoende aanknopingspunten om met het CDA overeenstemming te bereiken. Op Europees beleid, ontwikkelingssamenwerking, de onroerendzaakbelasting en publieke omroep, bijvoorbeeld. Onze problemen met het CDA liggen vooral bij de inkomenspolitiek, sociaal-economische vraagstukken zoals de WAO en het zorgstelsel.'

Daarom ziet Balkenende ook meer mogelijkheden met de VVD.

,,Ik vind het moeilijk de voorkeur van het CDA voor de VVD te begrijpen. Ze staan diametraal tegenover elkaar, met name op sociaal gebied. Je zag dat tijdens de vorige kabinetsformatie al gebeuren met de zorgtoeslag, een belangrijke pijler van het CDA. Die zorgtoeslag moet de stijgende ziektekostenpremies voor lagere inkomens compenseren. Maar de eerste de beste keer dat het CDA ermee komt, compenseren ze de hogere premies slechts gedeeltelijk. Op dat punt verloren ze direct van de VVD. Het is van tweeën een: het CDA neemt voor lief dat de sociale standpunten tijdens de formatie met de VVD meteen weer worden ingeleverd, óf ze willen vanwege hun sociale profiel helemaal niet met de VVD regeren. Het kan niet beide waar zijn.'

CDA-lijsttrekker Balkenende vindt dat de PvdA gezien haar meest recente nederlaag nog niet klaar is om te regeren.

,,Dat maakt de kiezer uit, sorry, niet Balkenende. Ik had niet meegedaan aan deze verkiezingen als ik het vertrouwen van de kiezer niet had aangedurfd. Je kunt niet meedoen met een soort oproep: stem alsjeblieft niet te veel op mij, want dan moet ik misschien regeren en dat kan ik niet. We hebben genoeg goede mensen en goede ideeën. Natuurlijk, we zijn nog druk bezig met de grote maatschappelijke vragen. Integratie, de verhouding tussen preventie en repressie, de uitbreiding van de Europese Unie. Maar je kan mij niet wijsmaken dat de andere partijen daar al wel helemaal uit zijn. Iedereen worstelt daar nog mee.'

Niettemin: regeren zou te snel komen. De kiezer heeft de PvdA op 15 mei een enorme dreun uitgedeeld.

,,Ik ben altijd heel ambivalent geweest over die dreun. Ik heb nooit geloofd dat een miljoen kiezers zich structureel van ons hebben afgewend. Ik denk wel dat ze in mei op een andere partij gingen stemmen om ons, de PvdA, te waarschuwen. Ze wilden ons wakker schudden: kijk eens wat er aan de hand is. En ze wachten op een reden om terug te keren. Ik ben wel overdonderd hoe snel het is gegaan. We hadden vooraf allerlei scenario's voorzien, maar de snelheid waarmee dit zich voltrekt, heeft ons verrast.'

Dus 15 mei was een incident?

,,We gaan weer terug naar normalere verhoudingen in de Nederlandse politiek. Dat geldt ook voor de grootte van de LPF. Die staat in de peilingen nu op vijf à tien zetels, dat is de omvang die we kunnen verwachten. Dat zijn de kiezers van het anti-establishment-gevoel, van de proteststem. Maar ik ben er wel van overtuigd dat de enorme heftigheid en beweeglijkheid van de kiezers, die pas op het laatste moment hun keuze maken, blijvend zullen zijn. De aandacht gaat meer naar personen dan naar partijprogramma's, dat zijn blijvende fenomenen. Nu ben je de held, bij de volgende verkiezingen kan dat weer een ander zijn.'

De verhoudingen worden weer normaal en de PvdA kan verder doen alsof er niks is gebeurd?

,,Nee, we moeten de partij herstellen, dat is iets anders dan regeren. We moeten bekijken hoe we het debat organiseren. Blijven we uitsluitend met leden praten, of geven we ook sympathisanten invloed? Ik zal nooit meer naar zaaltjes gaan met alleen PvdA-leden. Er moeten ook anderen kunnen komen. De ideeënrijkdom die er in en rond de partij is, moeten we optimaal benutten. En we zullen ook jonge mensen erbij moeten zien te betrekken, zonder dat het noodzakelijk is de boodschap in een feest te verpakken.'

De voornaamste klacht was de arrogantie van de PvdA en de regentencultuur.

,,Ja, dat regentendom, daarover is al veel gezegd als het gaat om Den Haag. Maar dat regenteske zit ook in gemeenten, bij wethouders. Ik zal me ook met hen gaan bemoeien, ik wil hen kunnen aanspreken als zij zich zo gedragen.'

In het CDA ziet men met angst en beven een ellenlange formatie tegemoet met de PvdA. Uw partij staat bekend als een partij die alles tot op de laatste komma wil uit onderhandelen.

,,Alsof het CDA zo'n makkelijke partij is, kom op zeg! Ja, we zijn een lastige partij en we staan ergens voor. We zullen ook niet tot elke prijs regeren. Er is één punt on-onderhandelbaar: we kunnen nooit akkoord gaan met alles wat haaks staat op eerlijk delen, op het principe dat de sterkste schouders de zwaarste lasten moeten dragen. Als je probeert herkenbaar te zijn als partij, en je moet op die punten in de regering meteen inleveren, dat kan niet. Ik doel op de koppeling, WAO, dat zijn voor ons harde punten, en trouwens ons hele programma.'

Is uw achterban al toe aan regeren, zijn PvdA-leden al in staat zijn om compromissen te sluiten?

,,Als het zover komt zal elk lid steeds weer de afweging moeten maken hoe hij of zij meer kan betekenen voor bijvoorbeeld een WAO'er. Door te zeggen: dat is een compromis, een slappe hap, ik keer mijn rug ernaar toe in de oppositie. Of neem ik die verantwoordelijkheid, lever ik in de regering die bijdrage aan verbetering, hoe klein misschien ook? Het gaat om de balans tussen compromissen verdedigen zonder burgemeester in oorlogstijd te zijn.'

Als de PvdA de grootste wordt, breekt u met de traditie dat de premier ook de politiek leider van zijn partij is. Voor uw partij een novum: u bent politiek leider, maar blijft in de Tweede Kamer. Waarom?

,,Ik ben ervan overtuigd dat als je weg wilt komen van de achterkamertjespolitiek die mensen ons aanwreven, van kamerleden die willoos achter het Torentje aanhobbelen, dat je dan de volksvertegenwoordiging tot het hart van de politiek moet maken. Daar dient het debat plaats te vinden, niet in een kamertje tussen fractieleider en premier. Dat betekent wel dat je je enorm bewust moet zijn van de totaal verschillende verantwoordelijkheden. De een bestuurt het land en probeert premier te zijn voor álle Nederlanders. Hij verdedigt de compromissen die in het kabinet zijn gemaakt. De ander is iemand die door de kiezers met een opdracht de arena is ingestuurd. Ik sta er voor de kiezers, met een idee voor het hele land. Dat is een andere rol.'

Dus de premier wordt de zetbaas van de politiek leider, de loopjongen. Hoe moet zo iemand opereren in het buitenland?

,,Die verhalen van zetbaas en loopjongen ken ik ook, maar dat is onzin. Ik voorzie in het buitenland geen problemen. De premier heeft daar het volledige mandaat. We wilden juist kwijtraken dat er voortdurend vooraf wordt afgestemd.'

En uw kandidaat-premier, Job Cohen, is het daarmee eens?

,,Ja, we hebben heel goed uitgesproken dat dualisme in deze vorm betekent dat de fractie zich, meer dan in het verleden, tegen de 'eigen' bewindslieden kan keren. Cohen realiseert zich dat, en ook dat deze manier van werken zonder precedent is en een risico heeft.'

Je kunt ook omgekeerd monisme krijgen, dat de politiek leider de premier gaat zeggen wat hij moet doen. Dus het hoeft niet meteen dualistisch te zijn als de politiek leider in het parlement zit.

,,Nee, dat klopt, dat kan gebeuren als er bijvoorbeeld een linkse meerderheid is in de Tweede Kamer die het kabinet steeds bijstuurt. Dan ligt de macht in de Kamer. Maar die meerderheid zie ik niet komen in de peilingen. De PvdA kan niet naar believen het kabinet voor voldongen feiten zetten. In die zin is er evenwicht. Het betekent wel dat je een verstandig regeerakkoord moet maken. Wat mij betreft moet dat nóg dunner worden dan het laatste strategisch akkoord van CDA/LPF/VVD. Je moet op financieel gebied dingen vastspijkeren, voor het overige kan het globaal zijn.'

Er is behoefte aan stabiliteit, en nu komt u met een nieuw experiment.

,,Die vraag wordt vooral beantwoord door de vraag hoe men aankijkt tegen onze kandidaat-premier, Job Cohen. Ik denk dat hij bindend kan werken in de huidige maatschappelijke verhoudingen.'

Wie heeft het uiteindelijk voor het zeggen?

,,In het land de premier, en in de partij de partijleider. Als we het oneens zijn, zien we wel waar het debat toe leidt. Dat willen we toch, dat debat? Het is kiezen of delen: of we gaan door met de huidige situatie waarin elk conflict vermeden wordt, alles eindeloos wordt afgestemd en liefst nog vooraf. Of je zegt: ik ben niet bang voor debat, en dat moet in de Kamer plaatsvinden en niet in het Torentje. We hebben toch afgelopen maanden ook gezien dat Balkenende bij het CDA de lakens uitdeelde en niet CDA-fractievoorzitter Verhagen? Dat vonden we toch afdoen aan wat Balkenende had gezegd over dualisme?'

Cohen is staatssecretaris geweest onder paars, hij was de gedroomde opvolger van Wim Kok. In hoeverre kan Cohen een vertegenwoordiger zijn van de nieuwe politiek?

,,Hij zit inhoudelijk helemaal op mijn lijn. Cohen is een vooruitstrevend politicus, hij is op een aantal punten verder dan de PvdA. Hij is bijvoorbeeld voorstander van de gekozen burgemeester, daar zijn wij nog niet aan toe. Hij is bepaald niet conservatief, anders had ik hem nooit gewild.'

Het bekendmaken van de kandidaat heeft de hele week boven de markt gehangen, en is steeds uitgesteld. In hoeverre is dit explemplarisch voor uw manier van leiding geven?

,,Het gaat om eisen die je aan iemand stelt, het is niet niks om een land te leiden. Dat vergt wel een paar gesprekken. Vrijdag was er geen uitweg meer, de peilingen waren duidelijk genoeg. Van vrijdag tot zondag, dat vind ik niet slecht.'

Heeft u afgelopen week niet even spijt gehad van de belofte aan de PvdA-leden om in de Kamer te blijven en geen premier te worden?

,,Ja, natuurlijk denk ik weleens: wat laat ik allemaal aan me voorbij gaan? Het is fantastisch om de eerste verantwoordelijkheid in dit land te dragen. Maar het zou de slechts mogelijke start zijn van een partijleider om meteen zo'n belofte te doorbreken.'

Lijkt het u leuk om premier te zijn?

,,Ja, dat wéét ik dus niet, of ik het leuk zou vinden. Het is natuurlijk een hondebaan.'