Geen uren lopen dankzij Hollandse fiets

Janke van der Veen was fietsenmaker in Amsterdam-Oost, maar vertrok naar Kaapstad. Daar woont ze in een township en leert ze mensen sleutelen. Ze was even in Nederland om te bedelen om oude fietsen die bij ons ongebruikt in de schuur staan. ,,Jullie beseffen niet wat een fiets voor een ander kan betekenen.''

Een vrolijk gezicht boven een stevig lijf, en daaronder kistjes. ,,Ze noemen me Grote Schoenen'', vertaalt ze haar Afrikaanse bijnaam. ,,Mijn werkschoenen vallen daar extra op, omdat iedereen op blote pootjes loopt.''

'Daar' is township Masiphumelele bij Kaapstad. 30000 mensen, op een oppervlakte zo groot als het Vondelpark, de meerderheid werkloos én seropositief. De apartheid is officieel over, maar zonder hulp verandert er niks, is de stelling van de fietsenmaker.

Van der Veen (eind dertig) woont er in een klein houten huis, bij de nicht van een kennis, met 12 mensen op één erf. Ondanks alle armoede straalt ze wanneer ze vertelt over haar leven als enige blanke in Masiphumelele: ,,Daar is het echt rijk, qua warmte. Als ik één dag niet ben gezien, komen ze allemaal langs. Wij hebben elke dag feest.''

Van der Veen is uitgezonden door 'Vélo Mondial' om in Zuid-Afrika fietsenmakers op te leiden. Ze heeft na zeven maanden net de eerste groep klaargestoomd, met de helft vrouwen erin. ,,Dat lijkt in Nederland bijzonder, maar het beroep bestaat in Kaapstad nauwelijks. Dus als je het meteen introduceert als iets dat iedereen kan, is dat normaal. Een mannelijke cursist kan trouwens best jaloers zijn als een vrouw sneller een fiets afbreekt en opbouwt dan hij.''

Van der Veen gaat ook in de komende vijf opleidingen in buurtownships proberen veel vrouwen te werven. ,,Want mannen zetten het met hun loon eerder op een zuipen, terwijl vrouwen het als gezinsinkomen gebruiken.''

Opvallend aan dit township is dat er zo veel wordt gefietst. ,,Veel stond onbruikbaar, maar is in onze werkplaats gerepareerd. Er komt nu zelfs een fietspad naar de witte stad Fishhoek, iets verderop.''

,,In Nederland verdwijnen jaarlijks 600000 fietsen. 2,3 miljoen staan er ongebruikt in de schuur of op zolder. De inzameling voor Afrika verloopt traag, misschien omdat in Nederland een fiets zo vanzelfsprekend is. Jullie staan er niet bij stil wat een fiets voor iemand anders kan betekenen.''

Met een simpel voorbeeld legt Van der Veen het uit: Nomawethu is een jonge moeder van vijf kinderen. Haar man is dood. Haar meisjestweeling is zo slim, dat ze allebei gratis naar een goede blanke middelbare school in Fishhoek mogen. ,,Maar dat is acht kilometer verderop. Een taxibusje is te duur, dat kost per maand 240 rand, terwijl de moeder 600 rand (60 euro) verdient. Lopend is het drie uur per dag. Een fiets kost wel 250 rand, maar dat is eenmalig en kan ook op afbetaling. Dus nu fietsen de meisjes.''

Op de duurzaamheidstop in Johannesburg in augustus was 'Bikes for Africa' -onderdeel van 'Vélo Mondial'- een populair project. Wat is er mooier dan in het Westen ongebruikte fietsen inzamelen, die in Zuid-Afrika opknappen, er dus werk mee creëren, en ze vervolgens -gezond en goedkoop- gebruiken? In vijf jaar zouden er genoeg fabriekjes en winkeltjes moeten komen die 100000 oude fietsen per jaar kunnen verwerken.

Knelpunten zijn de inzameling en het transport per container naar Zuid-Afrika. ,,Iemand belt ons uit Groningen dat hij twee fietsen over heeft. Of wij die komen halen. Dat is veel te duur. Het zou ideaal zijn als de NS overal een stukje stalling beschikbaar zouden stellen'', mijmert Van der Veen. ,,En dan met de trein naar de containers zou brengen.''

Een paar gemeentes werken alvast mee. Amsterdam gaat per maand 1000 overbodige fietsen opsturen. Breda, Eindhoven en Leiden zijn ook aan het verzamelen, en Delft heeft een container klaarstaan met fietsen die vanwege de begrafenis van prins Claus zijn weggeknipt. Het transport Rotterdam-Kaapstad kost voor een container (350 fietsen) 2500 euro. ,,Bij 'Vélo Mondial' zijn certificaten te koop waarmee je aan dat transport kunt meebetalen.''

Het is trouwens helemaal niet erg als fietsen kapot zijn, zegt Van der Veen, ,,want dan kan ik er mensen mee trainen''. Veel jonge townshipbewoners hebben het liefst een mountainbike. ,,Maar die zijn snel stuk. En ze zijn ook helemaal niet nodig, omdat het daar vlak is. De Nederlandse fietsen zijn echt ideaal: een sterk frame en met de aandrijving in de wielen.''

Tot mei geeft Van der Veen les. Daarna wil ze haar Amsterdamse huis verkopen en emigreren: ,,Dan bouw ik een groot huis voor iedereen. Mijn nieuwe familie is daar.''