De leeftijdssleutel leeft nog niet

Per 1 januari 2003 mogen sigaretten alleen nog aan rokers van boven de zestien worden verkocht. De sigarettenautomaten zijn in groten getale op de nieuwe tabakswet aangepast. De meeste apparaten zijn voorzien van een Agekey: de roker moet zijn chipknip laten aanpassen op het postkantoor en die vervolgens in de machine stoppen om te bewijzen dat hij boven de 16 is. De rokers hebben dat nog niet massaal in de gaten.

AMSTERDAM - Formeel is de Agekey nog niet verplicht. Zo'n 20 procent van de machines is er niet mee uitgerust. Een café als Het Tuinfeest in Amsterdam, met een mooie, maar zeer oude, mechanische 'sigarettentrekker' aan de muur, is niet in overtreding. Wel moet de uitbater er zelf voor zorgen dat jeugd onder de zestien geen sigaretten uit de 'onbeschermde machine' haalt.

Voor de eigenaren van bijvoorbeeld tabaksspeciaalzaken, cafés en supermarkten, is het allesbehalve profijtelijk om het toezicht op de verkoop te laten verslonzen. Als de Keuringsdienst van Waren constateert dat er wordt verkocht aan jeugd van onder de 16 jaar, levert dat gelijk een boete op van 450 euro. Bij herhaling loopt die op tot 4500 per overtreding, de verkoopwaarde van zo'n 1400 pakjes sigaretten.

Saskia, manager van Brasserie Café Boudewijn in Den Bosch, is zelf roker en bedenkt zich, gevraagd naar de nieuwe tabakswet, dat ze zelf nog een Agekey moet aanvragen. ,,Laatst was ik bij een café in de buurt waar ik wel vaker kom. Ik vroeg ze of ze geen kaart achter de bar hadden liggen die ik kon gebruiken. Dat leek me een slimme oplossing. De eigenaar reageerde: 'Ja, míjn kaart zeker. Alles wordt geregistreerd en voor je het weet sta ik bij mijn verzekeraar bekend als een roker van 150 pakjes per week'. Da's dus geen oplossing.''

Saskia heeft de veranderingen nog niet besproken met het personeel. ,,We hebben hier twee sigarettenautomaten die om een Agekey vragen, dus het is de verantwoordelijkheid van de klant.'' Ze denkt ook dat vrijwel niemand werkelijk de Agekey al heeft aangevraagd, maar een gemis aan inkomen door minder tabaksverkoop levert dat niet op. ,,Sigaretten zijn voor ons meer een serviceproduct. Die automaten zijn van de tabaksleverancier. Wij krijgen alleen voor het ophangen ervan een kleine beloning. Sigaren hebben we los. Soms blijven mensen toch wat langer zitten als ze een sigaar aangeboden krijgen; dan drinken ze nog een borreltje.''

De bedrijfsleider van de onder jongeren populaire kroeg De Bommel in Zwolle heeft de nieuwe automaten ook reeds in huis. ,,Nu kan nog iedereen er sigaretten uit halen, maar ik neem aan dat er per 1 januari een chip wordt omgezet. Dat is verder de verantwoordelijkheid van de leverancier. Wel staat er al een maand een reclame op de automaat die de Agekey aankondigt.'' De Bommel heeft ook voldaan aan de eis dat er geen reclameuitingen van tabaksproducten meer te zien zijn. ,,Je moet het zo zien: je kiest als kroeg voor een bepaalde uitstraling. Wij hebben destijds voor het merk Gauloise gekozen. Daar hadden we dus de asbakken en de parasols van. Nu zijn die allemaal vervangen. Daar heeft de leverancier voor gezorgd. Het merk heeft de kleuren blauw-geel-wit. De letters zijn weg, de kleuren gebleven. Die kleurcombinatie associëren mensen alsnog wel met het merk.''

Fenny de Munck heeft een tabaksspeciaalzaak in Sliedrecht. Voor haar is het verbod op het verkopen van tabak aan jeugd onder de 16 niet nieuw: ,,Als speciaalzaken hebben we daartoe al in 2000 in een convenant besloten. Ik ben er zeer voor dat het nu bij wet geregeld is, want de supermarkten, waar wij toch al tegen opboksen, gingen er gewoon mee door. Ik hoop dat ze die als eerste beboeten'', lacht ze.

Voor de zaak, Tabakswinkel Van de Berg, heeft de wetswijziging desondanks behoorlijke consequenties. ,,Zo hebben we hier de enige buitenautomaat van de hele Alblasserwaard. Die moet weg en dat is wel een hele aderlating.''

Fenny en haar man René hebben hard gestreden tegen de verplichting automaten te voorzien van het Agekey-systeem. ,,Mijn man heeft nog 150 automaten in de hele Alblasserwaard hangen. Daarmee zijn we een kleine uitbater en het dreigde dat we het systeem gewoon opgelegd kregen door een flinke lobby van de tabaksproducent British-American Tabacco (BAT). Dat kost ons duizend euro per apparaat terwijl het niet eens een waterdicht systeem is.''

,,Tot aan de Tweede Kamer hebben we ons protest laten horen. Er zijn namelijk veel betere systemen, zoals het duo-maatsysteem. Daarbij moet de klant zich bij de uitbater melden, die vervolgens de automaat vrijgeeft'', legt Fenny uit.

Uiteindelijk is het gelukt om de verplichting uitgesteld te krijgen. De Tweede Kamer wil nu eerst debatteren over de Agekey om pas daarna te beslissen of er voor één of meerdere systemen wordt gekozen. Hoe dan ook, verplicht of niet, de uitbater van de gelegenheid waar de automaat hangt, blijft verantwoordelijk voor het gebruik ervan.

,,Een paar keer per dag'', reageert bedrijfsleider Frederique van een postkantoor in Groningen als hem gevraagd wordt naar de belangstelling voor de Agekey. ,,We hadden eigenlijk wel meer verwacht.'' Het enige dat de medewerkers van het postkantoor hoeven te doen, is via een legitimatiebewijs de leeftijd nagaan. Vervolgens gaat de chipknip van de roker door een soort pin-apparaatje en de leeftijdsidentificatie zit in de chip opgeslagen.

Voor de speciaalzaken zijn er, los van de Agekey, overigens vergaande gevolgen van de nieuwe wet, klaagt Fenny de Munck. ,,We mogen niets meer weggeven, mogen maar één doosje van een bepaald sigarenmerk geopend in de zaak hebben voor stukverkoop, en foldertjes... alleen als ze in de zaak gelezen worden. Als er eentje naar buiten meegenomen wordt, zijn we gelijk strafbaar. We worden behandeld als criminelen.''