Huishoudwater door het putje

De gedachte is even simpel als aantrekkelijk. Bespaar kostbaar drinkwater door voor de wc en de wasmachine kwalitatief minder 'huishoudwater' te gebruiken. Maar de experimenten zijn mislukt, een voor een. Het middel blijkt erger dan de kwaal.

Veel wethouders drongen er de afgelopen jaren bij bouwers, waterleidingbedrijven en woningcorporaties op aan in nieuwe wijken een dubbel waterleidingnet aan te leggen. Buis één levert water om te drinken, te baden en te douchen. Buis nummer twee levert zogeheten huishoudwater -van minder kwaliteit, maar prima om kleding mee te wassen, de tuin te besproeien en het toilet te spoelen.

De tijd was er rijp voor. Duurzaam bouwen was en is de trend. Zuinig omgaan met water eveneens: verdroging is een gevaar, en grondwater is duur. Beleidsmakers kónden bijna niet tegen de scheiding van het waterleidingnet zijn -ook het ministerie van vrom, provincies, en waterschappen toonden zich gecharmeerd van de gedachte dat de bewoners van nieuwbouwwoningen een aparte huishoudwaterkraan zouden krijgen.

Aldus kregen veel kleine en grote nieuwbouwwijken hun twee leidingen. Hoewel er wettelijk nog niets over huishoudwater geregeld was, verleende het ministerie van vrom toestemming. Wel liet het ministerie weten dat zijn definitieve standpunt zou afhangen van een evaluatie-onderzoek in zes wijken. Daar bovenop waarschuwde minister Pronk in 1999 nog eens extra voor het gebruik van de buitenkraan. Menig kinderbadje wordt hiermee gevuld, met als gevaar dat kinderen het huishoudwater drinken.

Dit evaluatie-onderzoek verschijnt binnenkort, maar nu al is zeker dat het experiment huishoudwater mislukt is. Betrokkenen beschouwen het rapport zelfs als mosterd na de maaltijd. Vijf van de zes projecten, waarin miljoenen euro's zijn geïnvesteerd, zijn voortijdig beëindigd. Er is geen waterleidingbedrijf meer dat de introductie van dit eens zo populaire huishoudwater nog durft te overwegen.

Deze conclusie is onontkoombaar nu vorige week bekend werd dat ook het grootste voorbeeldproject, Leidsche Rijn in Utrecht, ter ziele is. De kleinere voorbeeldprojecten in Eindhoven, Doetinchem, Druten en Wageningen eindigden al eerder, maar juist in Leidsche Rijn waren de omstandigheden zo gunstig dat ook waterleidingbedrijf Hydron de afgelopen maanden alles op alles zette om het huishoudwater te laten slagen. Helaas, zegt Hydron, zit er nu een virus in het water dat voor het huishoudwater wordt gebruikt.

De bron van huishoudwater verschilt per project. Soms gaat het om oeverfiltraat (Wageningen), soms om een vijver (Doetinchem) of regenwater (een klein project in Amsterdam, het enige dat nog loopt). Leidsche Rijn had het geluk om voorgezuiverd Lek-water te kunnen gebruiken. Er liep namelijk al een leiding door dit gebied om 'ruw water' van Nieuwegein naar de Kennemerduinen te brengen. ,,Wij hoefden dit halffabrikaat alleen maar af te tappen en verder te zuiveren'', licht de Hydron-woordvoerder toe. ,,Bovendien hadden wij het voordeel dat Leidsche Rijn zo groot wordt: uiteindelijk 30000 huizen, dat maakt de investeringen relatief kleiner. Leidsche Rijn was hét project in Nederland. Nu wij ophouden, zijn de kansen voor andere experimenten nihil.''

Nu was Hydron zelf de eerste die de kansen voor huishoudwater verprutste. In december 2001 schrok heel Nederland op van het bericht dat een paar honderd Leidsche Rijners ziek waren geworden omdat zij huishoudwater hadden gedronken. Door een 'menselijke fout' waren het huishoudwater- en drinkwaternet aan elkaar gekoppeld. Uiteraard werd onmiddellijk met de levering van huishoudwater gestopt en werden alle leidingen zorgvuldig door monteurs gecontroleerd.

,,Wij waren er weer klaar voor'', zegt Guus Worrell van Hydron. ,,We hebben het boetekleed aangetrokken en het afgelopen jaar keihard gewerkt om soortgelijke fouten te voorkomen. Juist nu we dachten weer te kunnen beginnen, kregen we een brief van de Vrom-inspecteur over dat virus. Onze directeur is persoonlijk naar alle betrokken medewerkers toegegaan om troostende woorden te spreken.''

In de brief verwijst de Vrom-inspecteur naar een onderzoek van het Rijksinstituut voor volksgezondheid en milieu (RIVM), waaruit blijkt dat het Lek-water een te hoge concentratie van het zogeheten norwalk-virus bevat. Omdat dit virus maag- en darmziekten kan veroorzaken, kan het Lek-water volgens het RIVM alleen nog gebruikt worden als het nog eens extra wordt gezuiverd.

'Ik betwijfel zeer of het inbouwen van zo'n desinfectiestap zinvol geacht kan worden', geeft de inspecteur in zijn brief zelf aan. Een extra zuivering kost immers nog meer geld, terwijl de voordelen van huishoudwater niet boven elke twijfel zijn verheven. Voor Hydron was die afweging snel gemaakt. ,,Huishoudwater wordt dan net zo duur als gewoon water'', rekent Guus Worrell voor. ,,Bovendien worden de milieunadelen groter omdat we een extra zuiveringsinstallatie moeten bouwen. Meer chemicaliën, meer uv-straling, enzovoort.''

Wrang genoeg waarschuwde het RIVM in 1997 al voor het risico dat bewoners maagdarmziekten als gevolg van virussen zouden kunnen oplopen. Het minder gezuiverde oppervlaktewater zou 'niet verwaarloosbare' gezondheidrisico's kunnen opleveren. Twee jaar later achtte het RIVM de risico's wél aanvaardbaar, mits het waterleidingbedrijf de consument goed en regelmatig voorlicht en 'de nodige techische maatregelen' neemt om onbewust verkeerd gebruik te voorkomen.

Andere waterleidingbedrijven haakten al eerder af. Brabant Water besloot vorige zomer haar voorbeeldproject in Meerhoven (Eindhoven) te stoppen. De huishoudwater-kraan ging al dicht toen slechts 800 van de geplande 7000 huizen waren aangesloten. Kosten en baten waren volgens het bedrijf niet meer in evenwicht. 'Het project heeft een sterke bewustwording over watergebruik op gang gebracht', legde Brabant Water in een brief aan de bewoners uit. 'Als gevolg daarvan is de afzet sterk gedaald, zowel bij de industrie als bij de bewoners.'

Waterbedrijf Vitens, leverancier van de voorbeeldprojecten in Wageningen, Doetinchem en Druten én van diverse projecten elders in het land, maakte begin dit jaar bekend geen heil in huishoudwater meer te zien. Het bedrijf voert drie redenen aan. Ten eerste zijn er toch nog steeds bewoners die over de tegenvallende kwaliteit klagen. ,,Aanslag op de wc-pot, water met een geurtje of een kleurtje, dat soort dingen'', vertelt R. Rutgers.

Op de tweede plaats kon Vitens niet meer om 'vervelende incidenten' heen. Een verkeerde koppeling tussen beide netten is niet alleen te Leidsche Rijn, maar ook in Wageningen aangetroffen. Behalve deze professionele fouten, kent Rutgers verscheidene voorbeelden van 'hobbyisme': bewoners die bij de wasmachinekraan in de garage een keukentje maken, zodat daar huishoudwater uit de kraan komt. Of mensen die -vraag niet hoe en waarom- huishoudwater aansloten op de 'gewone' kraan, en drinkwater op de wc.

Ten derde valt de milieuwinst bitter tegen. Tegenover milieuvoordelen als minder verdroging en minder energiegebruik, staan nadelen als extra materiaalgebruik en een hoger verbruik van chemicalieën en energie. ,,Denk aan monteurs die met busjes op en neer rijden om het dubbele net te onderhouden'', illustreert Rutgers. ,,Of de chemicaliën die nodig zijn om het water vóór gebruik te zuiveren. Als je alles tot op de komma doorrekent, kom je voor huishoudwater in de min.''

Vooral dit laatste motief gaf eerder de doorslag om geen dubbele netten aan te leggen in IJburg (Amsterdam), Vathorst (Amersfoort), Kernhem (Ede), en Houten-Zuid. De plannen lagen klaar, maar de financiële analyses vielen somberder uit dan gedacht. Zo berekende Amsterdam voor IJburg dat een dubbel net 18 miljoen euro meer zou kosten dan een traditioneel net.

,,Achteraf was het beter geweest op kleine schaal te beginnen en daarvan de resultaten af te wachten'', zegt K. Poortema van de koepel van de waterleidingbedrijven Vewin. ,,Nu is er veel geïnvesteerd en blijkt zelfs Leidsche Rijn, waarvan we het meeste hadden verwacht, te moeten stoppen. Veel gemeenten hebben de gok genomen terwijl het landelijk evaluatie-onderzoek nog niet af was. Begrijpelijk, want de Vinex-wijken moesten er snel komen.''

Hij zegt het niet met zoveel woorden, maar eigenlijk haalt de Vewin haar gelijk. In 1999 wees de Vewin er al op dat de milieuvoordelen van huishoudwater doorgaans gering zijn. ,,De stelling 'het is zonde om het toilet met drinkwater door te spoelen', gaat vaak niet op'', schreef de Vewin. ,,Het is juist milieuvriendelijker om het wel te doen, het middel blijkt vaak erger dan de kwaal.'' Anno 2003, zegt Poortenaar, komt daar nog bij dat juist toiletten en wasmachines, de grootste waterverbruikers binnenshuis, veel zuiniger zijn geworden. ,,Het effect dat je met huishoudwater kunt bereiken, wordt daarmee lager.''

Opvallend genoeg huldigen ook milieu-deskundigen al jarenlang dit standpunt. Chris Zijdeveld, ex-voorzitter van Milieudefensie en nu adviseur bij 'duurzame projecten' betreurt dat deze vorm van 'goedbedoeld milieu-amateurisme' in Nederland zo populair is. Het rendement is laag, betoogt Zijdeveld, en de kans op fouten is groot.

,,Met zulke grote, collectieve systemen krijg je al gauw de wet van Murphy, alles wat fout kan gaan, gaat fout. Eén monteur die niet goed oplet, maakt honderden bewoners ziek. In Duitsland hebben veel huizen een eigen huishoudwater-systeem, dat werkt veel beter. Het toilet wordt doorgespoeld met regenwater dat wordt opgevangen in een ton. De mensen zijn dan zelf verantwoordelijk.''

Sander Geelinck van de Stuurgroep Experimenten Volkshuisvesting (SEV) noemt dit 'praten achteraf'. Namens de SEV heeft hij veel projecten ondersteund en geadviseerd. ,,We hebben veel gevaren en risico's ingeschat, maar niemand heeft voorspeld dat professionele monteurs verkeerde koppelingen zouden maken. De pijpen met huishoudwater kregen felle kleuren. 'Een idioot kan dit nog niet fout doen', dachten wij, en dan gebeurt het toch.''

Diezelfde gekleurde pijpen -vaak zijn ze mintgroen- liggen nog steeds onder de grond. Daar blijven ze ook liggen, er stroomt nu alleen zuiver drinkwater doorheen. De dubbele watermeters worden kosteloos uit de huizen weggehaald.

Hoeveel de experimenten totaal gekost hebben, durft niemand te zeggen. Vitens zegt nog geen schatting te kunnen doen. Voor Leidsche Rijn denkt Hydron aan een bedrag van 2 tot 3 miljoen euro, alleen al voor de infrastructuur en het materiaal. ,,Toch is het goed dat we het geprobeerd hebben'', zegt Worrell. ,,Wij vinden het nog steeds raar dat het toilet met goed drinkwater wordt gespoeld.''