Geloven voor even, en dan weer verder

Verlangen naar betovering. Met al je zintuigen ervaren wat er mogelijk is. Samen met gelijkgestemden, een weekend of een nacht doorbrengen. Wie dacht dat in jongerenculturen geen religiositeit te vinden is heeft het mis.

'Vroeger rustte God na zes dagen werk, tegenwoordig danst God op de zevende dag. Waarom ook niet? Religie mag leuk zijn.'' Prof. Winfried Gebhardt, socioloog aan de universiteit van Koblenz, doet onderzoek naar scenes.

Scenes, daar word je geen lid van - het gaat hier tenslotte niet om een vereniging, partij of kerk. Je krijgt ook geen ledenblad en een bestuur is al helemaal ondenkbaar. Scenes beleef je, met gelijkgezinden, voor zolang als het duurt, tijdens grote bijeenkomsten, van dance events en festivals tot pausmissen. En tussen de events door blijf je via internet of het juiste tijdschrift op de hoogte van wat er gebeurt.

Religiositeit treft Gebhardt in enkele van die scenes volop aan, vertelde hij deze week tijdens de conferentie 'Verlangen naar betovering' -over het religieuze aspect van jeugdculturen- in de Berlijnse Evangelische Akademie. Het ziet er alleen heel anders uit dan in het georganiseerde geloof.

Maar wat ervaren mensen bij een grootschalige pausmis of een popfestival?

Gebhardt: ,,Het zijn een van de weinige plaatsen in onze samenleving waar je nog eenheid en heelheid mag beleven. En verder mag gaan dan het zuiver intellectuele.'' Zo blijken jongeren die met hun plaatselijke kerk soms niets te maken willen hebben, wel gevoelig voor 'de superpaus als popster', omdat ze in zo'n massabijeenkomst zelf iets ervaren.

Scenes hebben zulke events nodig; goed georganiseerde, esthetische bijeenkomsten van gelijkgestemden, die je met al je zintuigen beleeft.

Een scene die in Duitsland nog volop bloeit zijn de gothics, met hun zwarte kleding en getoupeerde haar. In de meeste Europese landen zijn ze uit het straatbeeld verdwenen, in Duitsland is de scene onverwoestbaar.

,,Een college van verloren zielen'', noemt jeugdhulpverlener Ingo Weidenkaff uit Erfurt ze. ,,De zin van het leven wordt voortdurend ter discussie gesteld, de dood is niet taboe, evenmin als andere thema's: macht, onderwerping, zelfmoord. Er is geen jongerencultuur die zich zo met de dood bezighoudt. Gothic speelt met depressiviteit, maar die wordt naar buiten gekeerd, gevierd en geësthetiseerd. Volgens mij plegen ze niet vaker zelfmoord dan anderen.''

Ook de oecumenische Taizé-gemeenschap is uiteindelijk een scene, een losse verzameling gelijkgezinden, die elkaar af en toe treffen tijdens grote bijeenkomsten. Mensen kunnen zich zichzelf er voor een moment verliezen in het geheel. Maar uiteindelijk is het evenement weer snel voorbij; zo permanent georganiseerd als de kerken of de oude politieke ideologieën wordt een scene nooit.

Scenes sluiten aan bij de behoefte van mensen om zelf hun weg te vinden, om zich niet met handen en voeten te binden aan een permanente organisatie die een weg voorschrijft. ,,Ik mag toch zeker mijn eigen geloofsbelijdenis schrijven en die tot het eind van mijn leven van tijd tot tijd wijzigen?'', citeert Gebhardt een Taizé-jongere.

Natuurlijk heeft een scene tal van ongeschreven regels, die uiterlijk, gedrag of opvattingen voorschrijven. Maar die worden niet als bevoogdend ervaren, omdat een scene iets tijdelijks is, je maar even bindt.

Volgens Christa Zöller van de universiteit Dortmund is het logisch dat

scenes de plaats hebben ingenomen van de strak gestructureerde organisaties van vroeger.

Vroeger hoorde bij elke waarheid een institutie. Nu in het Westen mensen het geloof in de ene waarheid hebben ingeruild voor een leven met veel, soms tegenstrijdige waarheden, kunnen ze alleen nog op hun eigen ervaring vertrouwen. En dat baant de weg voor pausmissen, jongerendagen en Taizé-samenkomsten.

Dat de eigen ervaring de plaats inneemt van de vroegere institutie, zie je het sterkst bij jongeren, maar het geldt eigenlijk in de hele samenleving, denkt Gebhardt. Bij jongeren is de verandering alleen duidelijker te zien.

De grotere rol van de eigen ervaring leidt in het geloof tot meer spiritualiteit, denkt Gebhardt. ,,Deze spiritualisering is gericht tegen het intellectualisme, tegen het geïnstitutionaliseerd geloof, tegen de universiteitstheologie. In plaats daarvan wordt de eigen religieuze competentie centraal gesteld: het individu dat zijn eigen weg naar God moet zien te vinden. Daarin lijkt de huidige spiritualiteit sterk op middeleeuwse ketterbewegingen.''

Nu de ene, absolute waarheid van vroeger niet meer geloofwaardig wordt gevonden, is de weg, de methode, de techniek om zelf het ware te ontdekken, belangrijker. Zen, liturgie, of zang nemen de plaats in van de dogma's van vroeger.

Bij zo'n geloof sluiten vluchtige, maar op de eigen beleving gerichte themabijeenkomsten perfect aan, denkt Gebhardt. In scenes is dan ook volop religie te vinden. Maar waar precies is niet meer zo goed te zien als vroeger, toen mensen nog 'protestant', 'katholiek' of 'niks' waren. Gebhardt: ,,Religie verliest haar zichtbare contouren.''

Kritiek als zouden de scenes oppervlakkig en gemanipuleerd zijn, wijst Gebhardt van de hand. Zeker, op hun grote evenementen, of het nu een religieuze jongerendag is of een technoparty, wordt er door de organisatoren flink op los gemanipuleerd: de moderne extase wordt door de techniek een handje geholpen. De organisatoren verdienen volop geld. En de beschutting is maar tijdelijk: na het event is de scene weer een losse stroming van gelijkgezinden. Toch bieden deze 'deeltijdgemeenschappen' de deelnemers de mogelijkheid een eigen identiteit te vormen en een band aan te gaan met gelijkgezinden. Gebhardt: ,,Scenes geven een tegenwereld van extatische grenservaringen. Ze bevrijden tijdelijk van zinvragen als 'wie ben ik' en 'wat ben ik'.''

Iemand die de leeftijd van de scenes achter zich heeft, in God gelooft, en dat wil overdragen op jongere mensen, moet de aansluiting zien te vinden bij de nieuwe, diffuse religiositeit.

,,Je moet goed weten om te gaan met wat je gelooft en je daarin vrij bewegen, maar ook grenzen kunnen trekken, zodat het allemaal niet willekeurig wordt'', denkt Christa Zöller. ,,Ik ben vrouw en ik ben katholiek. Als je dat zegt, denken sommige jongeren meteen dat je niet helemaal spoort. Maar ik zeg tegenwoordig dat ik het klasse vind katholiek te zijn, ik wil me niet meer verdedigen, ik ga in de aanval.''

Martina Sieder, die als pastor werkt op een middelbare school in Potsdam, vindt het moeilijk haar leerlingen te bereiken, omdat die magie van haar verwachten en geen moeilijke verhalen. ,,Als ik ze zeg: 'Ik ben pastor en 's zondags sta ik voor het altaar te toveren', dan nemen ze dat direct van me aan. Maar als ik zeg: 'Je hebt een verhouding met God en daar moet je je leven lang aan werken', dan zeggen ze: shit.''

Erika Dohrendorf-Seel heeft als godsdienstlerares in Mecklenburg-Voorpommeren, eveneens in het sterk geseculariseerde oosten van Duitsland, vergelijkbare ervaringen. ,,Dan kom ik op een school waar de meesten volstrekt atheïstisch zijn. Als ik dan over magie begin, komt me een golf van bereidwilligheid tegemoet.'' Of het nu om pendelen gaat of om horoscopen, ook volstrekt ongelovige jongeren blijken daar opeens interesse voor te hebben.

Met al die moderne 'zoekbewegingen van jongeren' wil Reinhard Hempelmann, kerkelijk werker uit Berlijn, graag solidair zijn. Maar als nieuwe scenes beloften doen die ze niet kunnen waarmaken, als ze heling beloven waar ze alleen heil kunnen bieden, wil hij daar recht voor gaan liggen: ,,Kritiek op magie is een onopgeefbare taak van de christelijke religie en van christelijk jeugdwerk.'' Nieuwe religieuze bewegingen doen vaak onrealistische beloften, waar het christendom juist de gebrokenheid van de mens aanvaardt. Vrijheid, begrensdheid en verantwoordelijkheid bepalen het christelijk mensbeeld, waar nieuwe scenes, al dan niet religieus getint, soms grenzen of verantwoordelijkheden ontkennen, denkt hij.

Ook Christa Zöller ziet de al te mooie beloften van het heden. ,,De eerste vraag die je tegenwoordig hoort als er iemand sterft is: hoe heeft dat nou kunnen gebeuren?''