Berlijnse verklaring zweeft tussen SP en PvdA

Namens de Samen-op-wegkerken tekende ds. A. van der Plas woensdag in Berlijn een verklaring van de Wereldraad van Kerken en de Konferentie van Europese kerken. ,,Een preventieve oorlog tegen Irak is niet te rechtvaardigen.''

,,Neen tegen de oorlog? Helemaal mee eens'', reageert Jan Schaake van Kerk en Vrede. Dat juist Van der Plas de verklaring ondertekende, 'bewijst de breedte van het protest', zegt Schaake. Van der Plas is een Gereformeerde Bonder, rechts-hervormd. Vroeger deden zulke 'zware broeders' niet aan zo'n kerkelijke actie mee: te links, 'politiek', ongepast.

Volgens de Huizer predikant G. van Roekel heeft de orthodoxe tak van het Nederlandse protestantisme weinig neiging zich als kerk uit te spreken over internationale politieke kwesties. Van het ferme 'neen' tegen een Irak-oorlog vindt Van Roekel 'niets', maar hij wil wel kwijt dat het 'de vraag is of je van deze afstand goed kunt oordelen' over de kwestie-Irak.

Zijn eigen genootschap, de christelijke gereformeerde kerken, liet zich er nog niet over uit en gaat dat ook niet doen. Hij wil wel kwijt dat het ,,erg makkelijk is om in je veilige kerk hier een preek te houden, een gebed uit te spreken en dan een oordeel te geven over de wereldpolitiek''.

De bedenker van de verklaring, de Wereldraad van Kerken (WvK), had veel kerkleiders uitgenodigd, maar niet die uit Hongarije en de Balkan, regio's die Amerikaans ingrijpen wel zouden toejuichen. ,,Ik heb ernaar gevraagd'', zegt Van der Plas, net terug uit Berlijn. ,,Het antwoord was: het moest zo snel, er was geen tijd.''

Het resultaat -anti-Bush, maar minder pacifistisch dan de WvK doorgaans is- is géén politieke oproep, benadrukt Van der Plas, maar een appèl aan politieke leiders gedaan om 'alle vredeslijnen' te volgen, met het oog op het humanitaire aspect. ,,Een preventieve oorlog tegen Irak is niet te rechtvaardigen'' - die is 'immoreel'.'' Toch is de verklaring moeilijk anders te duiden dan als politiek statement, bedoeld om president Bush 'af te remmen'. Ds. W. Houweling, lid van het centraal comité van de WvK: ,,Het was niet voor niets nu, en niet voor niets daar.'' Nu: binnenkort wordt beslist over ingrijpen. Daar: in Duitsland, verklaard tegenstander van de oorlog tegen Irak. Politiek dus.

In de gepolariseerde jaren tachtig zou een politiek sprekende kerkleider meteen woede gewekt hebben. Nu blijft het rustig. Schaake ziet een verklaring. Tijdens spreekbeurten 'in het land' ontwaart hij een verschuiving: ,,groeiend wantrouwen tegen geweld, tegen Amerika's goede bedoelingen -daar gelooft toch geen hond in? Het is alles macht en olie- en zelfs de geestelijk verzorgers in het leger staan hier zeer sceptisch tegenover.''

Jan van Oosterzee van het IKV hoort heel andere dingen 'in het land'. Natuurlijk, er is 'zorg' om een dreigend conflict, maar ook 'veel begrip voor de bevrijding van de Irakezen'. ,,Ik zag tijdens een demonstratie een spandoek: 'handen af van Irak'. Dáár ben ik tegen, we moeten ons ermee bemoeien.'' Liever niet door militair ingrijpen, maar de druk op Saddam moet blijven. De optie 'ingrijpen' blijft open, als het aan het IKV ligt.

Dat zal Kerk en Vrede nooit zeggen. De verschillen met het IKV dateren al uit de tijd dat het nog pais en vree leek. Schaake: ,,We zeiden toen samen: kruisraketten, nee. Dat verhulde de tegenstelling: zíj wilden in de NAVO blijven, wíj waren tegen die transatlantische band. Dat merk je nu nog.''

Het IKV vertegenwoordigt de 'traditionele vredesbeweging', zegt Schaake, zíjn pacifistische vereniging heeft nieuwe bondgenoten gevonden: jongeren, antiglobalisten, migranten, allemaal in het Platform tegen de nieuwe oorlog, gevestigd op hetzelfde adres als Kerk en Vrede. Van Oosterzee: ,,In dat Platform zullen we als IKV nooit gaan zitten.''

Het IKV, zegt Van Oosterzee, is blij met de aandacht die de verklaring heeft voor mensenrechten in Irak. Ziet de humanitaire risico's en een ontwrichte regio bij oorlog. Verwacht ook een stroom vluchtelingen. ,,Maar wat ik mis: dat er nú al vier miljoen vluchtelingen zijn. Dat het aanblijven van Saddam óók een gevaar is voor het volk en de stabiliteit in de regio.''

De positie van het IKV, vat Van Oosterzee samen, ,,lijkt op die van de PvdA, Kerk en Vrede is SP en de verklaring van Berlijn zit er zo'n beetje tussenin''.

Het is dus links of zeer links - terwijl een fors deel van de kerkelijke achterban bij het CDA te vinden is. Zoals Sow-lid J.P. Balkenende.

Haalt zo'n document tegen de oorlog iets uit? Van Oosterzee is even stil. Veel effect op de Nederlands kerken zal het niet hebben, ,,het is vooral een solidariteitsbetuiging jegens de Amerikaanse kerken, die hetzelfde hebben uitgesproken''.

Zo ziet Van der Plas dat ook: steun aan de Amerikaanse kerken. En uiting van zorg over de humanitaire ellende in Irak en daarbuiten, mocht een oorlog uitbreken. ,,Israël krijgt het moeilijk, christenen in islamitische landen ook.'' De verklaring kan helpen, meent Van der Plas, kerken tot 'voorbede' te bewegen, en tot hulp aan mensen in nood.