Laten we uitburgeren zonder op te hemelen

Politiek filosoof Lolle Nauta pleit voor een uitburgeringscursus voor autochtonen, want niet alleen aan allochtonen moeten eisen worden gesteld. Tegelijkertijd vindt hij dat de aantrekkelijkheid van de allochtone cultuur vaak sterk wordt overdreven.

Zelden heeft politiek filosoof Lolle Nauta (73) zulke 'schaamteverwekkende' verkiezingen meegemaakt als die van 22 januari. Geïrriteerd volgde hij de betogen van politici, die 'elkaar overtroffen in flinkheid'. ,,Alleen het eigen belang telde en wat men hield voor het belang van Nederland. Voor de belangen van de allochtonen was nauwelijks aandacht. Aan hen mogen eisen worden gesteld, aan de autochtone Nederlanders kennelijk niet.''

Zoals van allochtonen wordt verwacht dat zij inburgeren, zouden autochtonen naar een uitburgeringscursus moeten. Als voorbeeld noemt Nauta douanebeambten en de vreemdelingenpolitie, die zich voor de uitoefening van hun beroep verdiepen in de culturen waarmee ze dagelijks te maken hebben. Ook de gemiddelde autochtoon kan uitburgeren en dóet dat volgens Nauta ook al. ,,Door de televisie neemt de burger voortdurend informatie over andere culturen in zich op.''

Voor Nauta gaat het vooral om de ideologie áchter het uitburgeren: ,,Allochtonen zijn de vragende partij, wij zijn de gevende. Hebben we ook daadwerkelijk interesse in de mensen aan wie wij een plaats in Nederland gunnen?'' Gastvrijheid, tolerantie, begrip en enige kennis van de situatie waarin allochtonen zich bevinden, zijn waarden die volgens Nauta in ere moeten worden hersteld. ,,Maar ja, tolerantie is sinds Fortuyn een vies woord geworden. Zeker, er is onder de bevolking ook een gevoel van onrust. We hebben geruime tijd de sociale problemen in bijvoorbeeld achterstandswijken onderschat. Maar wat mij ontzettend slecht bevalt, is dat de situatie van de allochtonen afgemeten wordt aan de hand van de problemen in achterstandswijken. Terwijl de positie van de meeste allochtonen niet zorgwekkend is. Van de totale onderschatting van het probleem zijn we overgegaan naar het andere uiterste. We willen dat nieuwkomers precies zulke mensen worden zoals wij. We hadden als land een naam te verliezen op het gebied van tolerantie en ruimdenkendheid. Sinds Spinoza was tolerantie in Nederland een hoge en maatschappelijke waarde. Die naam hebben we verloren.''

Een 'cursus' uitburgeren betekent echter niet dat de autochtoon de allochtone cultuur moet gaan ophemelen, meent Nauta. ,,De aantrekkelijkheid van de allochtone cultuur is in mijn ogen overdreven.'' Volgens hem gaat de autochtoon er vaak bij voorbaat van uit dat de 'andere' cultuur rijker is dan de westerse. Nauta stelt dat hun cultuur misschien in een aantal opzichten armer is dan de onze. ,,Wanneer het gaat over de verdiensten van medelanders, dan zijn die vooral sociaal-economisch van aard. Zij hebben hier het vuile werk opgeknapt en doen dat nu vaak nog.''

Behalve liberaal-politieke verworvenheden -zoals de Grondwet en de scheiding van wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht- zijn ook sommige elementen uit ,,onze sociale structuur te verkiezen boven de allochtone''. Bijvoorbeeld de rolverdeling in het gezin. ,,Maar dat betekent niet dat we de allochtone opvattingen zwaar onder druk moeten zetten. We moeten de omstandigheden -en daarin speelt de school een grote rol- de tijd geven om een zekere mate van vooruitgang te bewerkstelligen. Dat geldt ook voor de houding tegenover hoofddoekjes, ook als een moslimvrouw alleen een hoofddoek draagt, omdat de gemeenschap het wil. In zo'n geval weet ik nóg niet of het op onze weg ligt om er wat aan te doen, behalve het probleem van de onvrijheid aan de orde te stellen. Ik besef uiteraard, en wie dat niet zou weten heeft het inmiddels wel van Ayaan Hirsi Ali geleerd, dat er tal van emancipatorische problemen zijn. Maar gun ze de tijd. We hebben zelf ook de tijd genomen voordat we bereid waren vrouwen toe te laten tot het kiesrecht.''

U gelooft dat omstandigheden mensen kunnen kneden tot ze uiteindelijk 'verwesteren'. Is dat niet te optimistisch?

,,Die omstandigheden zijn de gesprekken die ze voeren, de bioscoop, het onderwijs dat ze krijgen, de boeken die ze lezen. Het is voor niemand mogelijk zich te onttrekken aan de invloed van de omgeving. Maar hen dwíngen te veranderen, lijkt me het verkeerde medicijn. De omstandigheden waarin ze leven zijn tamelijk autoritair, daar moet niet een nieuwe autoriteit tegenover komen staan.''

Moet de overheid niet preventief ingrijpen als het mis dreigt te gaan?

,,Met de problematiek in de achterstandswijken is dat zeker het geval. Uit een verkeerd begrepen tolerantie is dat te laat gebeurd. Maar het is een andere kwestie als we verwachten dat allochtonen zich ten volle gaan aanpassen aan onze westerse denkbeelden. Wij vragen voor onszelf een grote mate van vrijheid van de overheid in de keuze van een partner en onze levensinvulling. Als we vinden dat allochtonen een betrekkelijk grote vrijheid ontnomen mag worden, is dat moreel gezien onjuist.''

In reformatische kringen hebben de gelovigen eigen scholen en verenigingen. Dit verschijnsel, een soort 'verzuiling', zie je bij moslims ook steeds meer. Intensief contact met autochtonen -die ook deel uitmaken van de omgeving- is in zulke gevallen niet vanzelfsprekend.

,,Waardoor zijn onze zuilen steeds dunner en krachtelozer geworden? Er blijkt achteraf geen betere manier te zijn om zuilen aan een uithollingsproces te onderwerpen dan door ze eerst met andere zuilen een volledig recht van bestaan te gunnen. De ontzuiling is voor een belangrijk deel het gevolg van de verzuiling.

Mochten er van de kant van de medelanders verzuilingsachtige activiteiten ontstaan, dan houd ik die niet voor erg gevaarlijk. Want die allochtone zuil staat dan in een samenleving die zelf al voor een groot deel ontzuild is. We zijn hier bijna allemaal heidenen geworden en degenen die hier bij ons komen wonen zal dat lot tezijnertijd ook treffen. De marginale rol die de dominee en de priester bij ons hebben, is op den duur ook voor de imam weggelegd. De geseculariseerde samenleving zal ook haar invloed doen gelden op wat de imam denkt en doet.

Dat proces kunnen we versnellen door zelf een beetje uit te burgeren. Voortdurend roepen dat de integratie van de medelanders is mislukt, is een uitstekende stimulans om de integratie tegen te gaan. Femke Halsema heeft daar tijdens de verkiezingen de aandacht op gevestigd. Bekrompen politici als Zalm en Balkenende laden een zware verantwoordelijkheid op zich, omdat ze zwijgen over de grote meerderheid van de medelanders bij wie de integratie wel gelukt is.''

U zegt dat het een kleine minderheid is bij wie de integratie niet lukt. Die kleine minderheid leeft in Kanaleneiland in Utrecht, de no-go-areas in Rotterdam, de Schilderswijk in Den Haag en in Amsterdam-West. Daar wonen veel jongeren die zich niet willen aanpassen en zich vaak schuldig maken aan crimineel gedrag. Gelooft u echt dat deze jongeren vanzelf zullen veranderen als hun omgeving verandert?

,,Er zijn geen maatschappelijke situaties die niet te veranderen zijn. Ik denk dat het moreel en politiek verwerpelijk is om ervan uit te gaan dat er groepen mensen zijn die je eigenlijk moet afschrijven en waar niets meer aan te doen is. Degenen die ervan uitgaan dat aan zulke wijken niks te doen is, beschouwen de mensen daar als sociaal afval.''

,,Ik begrijp niet dat er geen omvattende plannen wordt gemaakt om de problemen in achterstandswijken aan te pakken. Waarom gaan gemeente en provincie niet met een degelijk plan naar het rijk met de boodschap 'geef ons een flink bedrag en we zullen een proces van sociale vernieuwing op gang brengen, zodat Kanaleneiland weer een wijk wordt waar een menswaardig bestaan mogelijk is'?

Ieder mens, wat hij ook doet en waar hij ook mee bezig is, heeft altijd nog enig besef van een betere manier van leven. En is daarom ook aanspreekbaar. Ik denk dat je van individuen kunt zeggen dat ze op een bepaald moment niet meer aanspreekbaar zijn, maar van groepen weiger ik dat te aanvaarden.''