De paardedeken van de nieuwe consensus

'Als het politieke debat over immigratie gaat en over gezinsvorming - een bruid uit de Rif - dan laten de politici zich zo'n malle quizvraag aanleunen - Is Nederland vol? - maar ze praten niet over de liefde: Is het liefde als die zestienjarige bruid uit de dalen van het Rifgebergte, volgens ouderlijk arrangement en à raison van twintigduizend euro, moet trouwen met zo'n gozer uit Slotervaart, die de Marokkaanse meiden hier te zelfstandig vindt?' Trouw-redacteur Jaffe Vink vraagt zich af waar het onbehagen is gebleven en wat er gebeurd is met de opstand der burgers.

'Ik stem op Wouter Bos, want hij heeft zo'n lekker kontje,' sprak een kiezer. En het campagneteam van de PvdA kraaide van plezier in de warroom. Deze dagen in januari klinken heel anders dan de dagen in het voorjaar van 2002. Fortuyn gaf toen nog een gratis advies aan de PvdA: zet die Melkert aan de kant en laat dat lekkere ding de kar trekken. Fortuyn werd vermoord, Wouter Bos leidt de linkse kerk als een nieuwe Kennedy en bewondert Den Uyl - uitgerekend de twee helden van Fortuyn - en de LPF wordt voorgegaan door een drogist met als hobby tinnen soldaatjes. Een mesjochener coup de théâtre hebben we zelden gezien.

De bloedsporen in het Mediapark zijn weggewassen, er worden keurige debatten gevoerd op radio en televisie, en de drogist ziet tot zijn verwondering dat alle andere partijen - die een jaar geleden nog een herenakkoord hadden gesloten om tijdens de verkiezingen niet over immigratie te praten - volop debatteren over immigratie en integratie, over veiligheid en criminaliteit, en kwinkeleren over de vraag 'Is Nederland vol', alsof het een quizvraag is in het televisieprogramma 'De zwakste schakel'. Waar is het onbehagen gebleven? Wat is er gebeurd met de opstand der burgers?

Middenin al die keurige debatten licht er af en toe iets op van dat onbehagen. Vorige week in het programma Nova, met aan tafel CDA-fractieleider Maxime Verhagen en PvdA-er Klaas de Vries, in onheuglijke tijden minister van Binnenlandse Zaken, kwam er ineens een reportage uit de Derkinderenstraat in de Amsterdamse wijk Slotervaart. Deze straat wordt voor 95 procent bewoond door allochtonen. Nova toonde onder anderen een Marokkaanse kapper die graag op een partij als de Arabisch-Europese Liga van de Belg Abou Jahjah zou willen stemmen, omdat deze tegen discriminatie is. Ook kwam er een wat oudere autochtone vrouw aan het woord, die - evenals sommige allochtonen - weg wilde uit de buurt. Ze was op haar fiets omsingeld door zes jongens en moest haar portemonnee afgeven, bij een andere gelegenheid was haar tas losgesneden en geroofd en er was ingebroken in haar tuinhuisje - dat alles in één week tijd. De ex-minister werd om een reactie gevraagd. En wat zei Klaas de Vries: we moeten komen tot een intensivering van het integratietraject. Interviewer Paul Witteman klapperde met zijn oren: 'Een intensivering van het integratietraject?' 'Ja, een intensivering van het integratietraject,' sprak De Vries. De beroofde mevrouw zal ook naar Nova hebben gekeken en bij zichzelf hebben gedacht: ja, die Klaas, daar heb ik wat aan.

Ook het CDA doet zijn best. In een groengekleurde advertentie in Metro verklaart de partij met grote letters: 'Veiligheid is een grondrecht'. En vervolgt: 'Wat moet zwaarder wegen? De rechten van de verdachte? Of het recht om geen slachtoffer te worden? De linkse partijen zijn er nog niet uit. Ook met hardere straffen hebben zij grote moeite. Wij niet. Een geloofwaardige aanpak van de criminaliteit? Stem Jan Peter Balkenende.'

Het staat er ferm, maar het CDA vermijdt zorgvuldig de pijnlijke kant van de zaak: het verband met de immigratie die ons boven het hoofd is gegroeid. Trouw-redacteur Gerbert van Loenen legde het verband wel (L & G, 20 juni 2002): ,,Tegelijk met het aantal immigranten is ook de criminaliteit toegenomen, en waar je in Nederland twintig jaar geleden niet op straat werd beroofd, is straatroof nu een dagelijks verschijnsel. (...) Daar zijn we dan: bij de criminele allochtonen, die kleine minderheid onder de allochtonen maar die grote meerderheid onder de criminelen.''

In hetzelfde artikel in juni betoogt Van Loenen dat Nederland na een korte periode van verwarring een nieuwe consensus heeft bereikt: minder immigratie, meer integratie, minder tolerantie, meer veiligheid. Links zal volgens hem in die nieuwe, realistische consensus meegaan. 'Over een tijdje zullen wij de volgende generatie uitleggen dat het begin 2002 nog een schande was als iemand voor minder immigratie pleitte.' Hij noemt deze nieuwe consensus een paradigmawisseling.

Toch is het voor de politici nog even wennen hardop te praten over onderwerpen die een jaar geleden werden weggehoond. 'Is Nederland vol?' vroeg Frits Wester in het eerste lijsttrekkersdebat. 'Ja of nee?' Het is de moeite waard om nog even te kijken naar het transcript van die uitzending.

Wouter Bos: Nee, maar we hebben wel veel problemen....

Wester: Ja of nee, oké? Meneer Zalm.

Gerrit Zalm: Ja of nee?

Wester: Ja.

Zalm: Nou, dan zeg ik ja.

Publiek: Applaus.

Wester: Meneer Marijnissen. Meneer Marijnissen.

Jan Marijnissen: Nee, 't is hooguit een beetje druk..

Zalm: Ha, ha, ha.

Wester: Meneer Balkenende.

Balkenende: De uitdrukking 'Nederland is vol' heeft te maken met het vraagstuk van integratie en....

Wester: Ja of nee. Ja of nee. Ja of nee.

Marijnissen: ...en met normen en waarden hè? Gewoon zoals mensen het ervaren...

Balkenende: Er is veel te doen in Nederland, het is druk in Nederland...

Wester: Ja, ja, oké...

Publiek: Boeh, boeh, boeh...

Wester: We hadden het over nieuwe politiek en duidelijk communiceren. Is Nederland vol, ja of nee?

Balkenende: Ik kijk wel uit... om daar ja op te zeggen...

Wester: Hoezo kijkt u daar voor uit? Durft u dat niet?

Balkenende: Nee...

Bos: Zeg dan nee! Zeg dan nee! Dat is toch gewoon eerlijkheid?

Het is voor de politici volstrekt duidelijk wat hier bedoeld wordt. Het gaat niet om de files op de wegen of de wachtlijsten in de zorg of een planologische visie op de Randstad als een Hollands Manhattan, nee, het gaat om de immigratie. En dan blijkt hoe beladen dit onderwerp nog altijd is. Zalm zegt 'ja' maar het overtuigt niet helemaal. Balkenende durft niet: 'Ik kijk wel uit ... om daar ja op te zeggen', waarop Bos triomfantelijk reageert: 'Zeg dan nee! Zeg dan nee! Dat is toch gewoon eerlijkheid?'

Eerlijkheid? Waarom laten deze politici zich door zo'n quizvraag in de val lokken? En waarom gaat de interviewer er niet preciezer op in? Hij vroeg niet: hoeveel immigratie kan ons land verdragen? Hoeveel immigratie kan een stad verdragen? Hoeveel een buurt? Hoeveel een school? Allemaal zeer normale vragen, maar hij stelde ze niet. Waar ligt het omslagpunt? Wanneer brengen ouders hun kind naar een andere school? Wanneer verlaten ze de buurt? Wanneer vertrekt die autochtone vrouw uit de Derkinderenstraat? Vraag het Klaas; die heeft zijn antwoord klaar.

Als ik wat dorre cijfers mag noemen, die allang bekend zijn: in 2015 zal de bevolking van de vier grote steden - Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht - voor vijftig procent allochtoon zijn. De middelgrote steden volgen op gepaste afstand maar ze volgen. De bevolking van Amsterdam is nu al voor 43 procent allochtoon, de leerlingen van de basisschool zijn voor 60 procent allochtoon en Mohammed is de populairste naam in het bevolkingsregister. Deze cijfers laten een kolossale verandering zien: dit is, binnen enkele decennia, een metamorfose van de steden.

Het wonderlijke blijft echter dat deze metamorfose niet goed tot ons bewustzijn wil doordringen. Misschien is dit harde feit ook wel te groot om te bevatten en gaat het met het collectieve bewustzijn niet anders dan met het individuele bewustzijn: eerst is er de fase van ontkenning. (Als we de wereld even op zijn kop zetten, dan kun je de vraag stellen of zo'n metamorfose ook mogelijk is in steden van sommige landen van herkomst. Kunnen we ons voorstellen dat bij voorbeeld Rabat, Ankara en Mogadishu voor de helft worden bevolkt door een bonte stoet van Europeanen of dat de favoriete meisjesnaam in het geboorteregister van Casablanca Maria is?)

De Duitsers kennen een woord voor dit fenomeen: Ãœberfremdung. In algemene zin betekent het een te grote buitenlandse invloed, maar het heeft ook nog een specifieke betekenis. Van Dale geeft als een van de verklarende voorbeelden 'de angst van de bevolking voor het verlies van de eigen identiteit door een te groot aantal buitenlanders'. Het lijkt een rake typering van de situatie in de Nederlandse steden. Maar Duitsers en buitenlanders en dan zo'n woord, dat zorgt voor adrenaline, ook in Duitsland zelf. Daar werd het woord gebruikt in een debat over het begrip Leitkultur, de toonaangevende cultuur, waaraan de allochtonen zich al of niet moeten aanpassen. Joschka Fischer reageerde getergd: 'Behoort Duckstad tot de Duitse Leitkultur of is dat al Amerikaanse Ãœberfremdung?'

In die discussie over Ãœberfremdung wordt de kwestie aangeroerd die de immigratie tot zo'n brisant probleem maakt: de botsing der culturen.

Ik denk dat de retorische Fischer werkelijk meent dat hij de Amerikaanse cultuur kan reduceren tot Kwik, Kwek en Kwak en dat hij vervolgens deze eendenversie nog wil opvoeren als een bedreiging van de cultuur van Thomas Mann. Als we Fischers blik naar Parijs verplaatsen, dan kunnen we de vraag stellen wat het meest bedreigend is voor deze stad: is dat Eurodisney of is dat die gezellige smeltkroes in de banlieue, waarover Theodore Dalrymple vorige week schreef en waarover de Duitse schrijver Hans Magnus Enzensberger al tien jaar geleden rapporteerde: 'Ze hebben alles al kapotgemaakt, de brievenbussen, de deuren, de trappenhuizen. De polikliniek waar hun broertjes en zusjes gratis behandeld worden, hebben ze vernield en geplunderd. Ze erkennen geen enkele regel. Ze slaan artsen- en tandartsenpraktijken kort en klein en breken hun scholen af. Als er een voetbalveldje voor ze wordt aangelegd, zagen ze de doelpalen door.'

De botsing der culturen is er een tussen de westerse cultuur, met inbegrip van Thomas Mann, die vluchtte van Duitsland naar Amerika - en dat was niet om Oom Dagobert - en de islamitische cultuur. Die botsing zal plaatsvinden aan de grenzen, maar ook middenin de West-Europese steden. Ook de Afrikaanse cultuur zal hierin een rol spelen. Maar het politieke debat in deze januaridagen in Nederland gaat nauwelijks over deze botsing der culturen, doorgezaagde doelpalen en Arabische of Afrikaanse tradities. Als het over Afrika gaat, dan debatteren de politici over een procent meer of minder voor ontwikkelingssamenwerking - die deerniswekkende wedloop in barmhartigheid - en niet over de strijd tussen het moderne leven en de achterlijke overtuiging dat je van aids geneest door een maagd te verkrachten, de strijd tussen het idee van de gelijkheid van man en vrouw en de overtuiging dat een zieke vrouw enorm opknapt van dry sex, waarbij de vagina wordt bewerkt met kruiden, ontsmettingsmiddelen of gewoon een handjevol zand, een manier van seks bedrijven die de stoutste fantasieën van onze pornoindustrie te boven gaat. En als het politieke debat over immigratie gaat en over de belangrijke factor van gezinsvorming - een bruid uit de Rif - dan laten de politici zich zo'n malle quizvraag aanleunen - Is Nederland vol? - maar ze praten niet over de liefde: is het liefde als die zestienjarige bruid uit de dalen van het Rifgebergte, volgens ouderlijk arrangement en à raison van twintigduizend euro, moet trouwen met zo'n gozer uit Slotervaart, die de Marokkaanse meiden hier te zelfstandig vindt?

De botsing der culturen is ook de strijd tussen het vrije woord en het soort mannen dat in Nederland een Arabisch-Europese Liga wil oprichten en dat een spoor van intimidatie en bedreiging achterlaat, waarover niemand zijn mond durft open te doen.

Deze botsing der culturen is gestempeld door de Amerikaanse politicoloog Samuel Huntington. Sommigen denken, aldus Huntington, dat de islam niet het probleem is, maar gewelddadige islamitische extremisten. Een veertienhonderdjarige geschiedenis toont aan dat het tegendeel waar is. Het twintigste-eeuwse conflict tussen het liberale Westen en het communisme was niet meer dan 'een voorbijgaand en oppervlakkig historisch verschijnsel in vergelijking met de voortgaande en hoogst conflictueuze relatie tussen de islam en het christendom'.

Maar over heel Nederland ligt in deze januaridagen alweer de paardedeken van een nieuwe consensus.