Niemand kan zich meten met Havel

De beide huizen van het Tsjechische parlement komen vandaag bijeen om een opvolger te kiezen voor president Václav Havel. Dat zou een langdurige kwestie kunnen worden, want de gedroomde kandidaat van de statuur van Havel is niet voorhanden.

AMSTERDAM - ,,Alle kandidaten voor de eerste ronde van de presidentsverkiezingen presenteren zich als de vleesgeworden gematigdheid'', schreef Martin Zverina maandag in de Tsjechische krant Lidove Noviny. Ze vallen elkaar niet aan, beledigen niet en houden de schijn van hoffelijkheid op, aldus de commentator.

De vier officiële presidentskandidaten weten dat ze op eieren lopen, want de keuze van veel parlementariërs staat nog niet vast. Zelfs de meest doorgewinterde analisten hebben geen idee hoe de stemming zal uitvallen. Geen van de kandidaten kan zich meten met Havel, die geldt als het geweten van de natie en nog altijd veel gezag geniet.

Eén zekerheid is er: Havel vertrekt. Zijn tweede en laatste ambtstermijn loopt af op 2 februari af. Volgens de Tsjechische grondwet mag de 66-jarige toneelauteur en oud-dissident niet worden herkozen. Havel werd eind 1989 als pleitbezorger van de mensenrechten en held van de Fluwelen Revolutie eensgezind gekozen tot president van Tsjechoslowakije. Toen dat land -tot zijn grote verdriet- op 1 januari 1993 uiteen viel werd Havel president van de Tsjechische Republiek.

De eensgezindheid van vroeger is nu ver te zoeken. De huidige drie-partijencoalitie van premier Vladimir Spidla heeft zich niet kunnen verenigen rond één kandidaat. Spidla's sociaal-democratische CSSD heeft voormalig minister van justitie Jaroslav Bures (48) als kandidaat naar voren geschoven. Waarnemers geven deze kleurloze oud-communist weinig kans.

Bures fleurde de saaie campagne onbedoeld op met een paar flinke uitglijers. Hij kwam op de proppen met een 'dissident' die hij in het communistische tijdperk zou hebben geholpen, maar dat bleek niet waar. Ook bekritiseerde Bures een van de kandidaten wegens het aanrijden van een voetganger. Later werd echter duidelijk dat ook hijzelf bij een auto-ongeluk betrokken was waarbij een dode viel.

Bepaald niet kleurloos is politiek zwaargewicht Václav Klaus (61), kandidaat voor de rechtse Democratische Burgerpartij ODS die nu in de oppositie zit. De econoom en voormalig premier is vooral bekend om zijn harde kritiek op president Havel. De beide Václavs kunnen elkaars bloed wel drinken. Klaus' regering viel in 1998 toen de ODS in opspraak raakte wegens een schandaal rond de partijfinanciering.

Klaus kan buiten zijn partij waarschijnlijk nauwelijks op steun rekenen. Een stem op hem zou een stem tegen de Europese Unie kunnen zijn, sinds de oud-premier zich vorig jaar tijdens de campagne voor de parlementsverkiezingen de nationalistische kaart speelde en zich meer en meer profileerde als euro-scepticus.

Kandidaat voor de communisten (KSCM) is de jurist en voormalig militair aanklager Miroslav Krizenecky (56). Hij zou alleen op de stemmen van zijn partij kunnen rekenen.

Een compromiskandidaat zou de huidige senaatsvoorzitter Petr Pithart (62) kunnen zijn. Hij dingt mee namens de kleine christen-democratische coalitiepartner KDU-CSL. De oud-premier staat bekend als discreet en was, net als Havel, actief in de dissidentenbeweging. Pithart was een van de eerste ondertekenaars van Charta'77, het manifest waarin politici, schrijvers en anderen opkwamen voor de bescherming van de rechten van de mens in Tsjechoslowakije.

Volgens waarnemers is het niet waarschijnlijk dat de nieuwe president in de eerste ronde van drie geheime stemmingen wordt gekozen. De winnaar is degene die een meerderheid van de 200 afgevaardigden en 81 senatoren achter zich weet te krijgen.

De verdeelheid zorgt voor grote problemen voor premier Spidla. Mocht de eerste ronde onbeslist blijven dan dreigt de terugkeer van een controversiële figuur uit eigen gelederen: oud-premier en

-partijleider Milos Zeman, bekend om zijn diplomatieke missers. Zeman trad vorig jaar terug uit de actieve politiek, maar heeft al aangeven in een tweede ronde mee te willen dingen naar de presidentiële zetel in de Praagse Burcht.

Zeman kan bogen op aanzienlijke aanhang binnen de sociaal-democratische partij. Bovendien zou zijn deelname Spidla's regeringscoalitie -met naast de christen-democraten ook de nog kleinere Vrijheidsunie- in gevaar kunnen brengen. Die heeft nu een meerderheid van precies één zetel in het parlement en is haar meerderheid in de senaat onlangs kwijtgeraakt. De premier heeft daarom de keus om zijn coalitiepartners achter Bures te krijgen, of zijn eigen partij te overtuigen voor Pithart te stemmen.

Daar komt bij dat onlangs uit een enquête bleek dat een overgrote meerderheid van de Tsjechen voor directe presidentsverkiezingen is.

De uitslag van vandaag zou daarom ook kunnen zijn dat de parlementariërs besluiten het kiessysteem te veranderen, wat tijdrovende wetswijzigingen vergt. In dat geval zal Tsjechië het de komende maanden niet alleen zonder Havel maar helemaal zonder staatshoofd moeten doen.