Leven en dood in een lek systeem

George Ryan (68) staat voor de zwaarste beslissing van zijn loopbaan. In zijn laatste dagen als gouverneur van de Amerikaanse staat Illinois moet hij een nieuw oordeel vellen over de 175 terdoodveroordeelden in die staat. In een paar jaar tijd zijn er al dertien onschuldigen vrijgelaten omdat in het rechtssysteem fundamentele fouten zitten. Deze week beslist Ryan over dood of leven.

Anthony Porter was, wat je noemt, de ideale verdachte: hij was zwart en een bekende van de politie. Zijn aanhouding was een makkie: Porter meldde zich uit eigen beweging bij de politie van Chicago toen hij hoorde dat ze hem verdachten van een dubbele moord die hij niet had gepleegd. Anthony Porter kwam het misverstand even ophelderen. Maar hij had die dag geen geluk.

Een getuige had bij de politie verklaard dat hij Porter zag wegrennen, direct na een dodelijke schietpartij in een park aan de zuidkant van Chicago. Twee jonge mensen kwamen om. Er was geen enkele andere aanwijzing dan de verklaring van de getuige. Geen wapen, geen kruitresten op Porters handen of kleding, geen motief en geen bekentenis.

De politie negeerde een serieuze tip die wees op een andere verdachte en besloot dat Porter de dader moest zijn. Op het politiebureau van Chicago legden gemakzuchtige rechercheurs de kiem van een rechtelijke dwaling die Porter op een haar na het leven zou kosten.

Voor de rechtbank was direct al duidelijk welke kant het op zou gaan. De officier van justitie ging voor de hoogste straf. Anthony Porter werd verdedigd door een advocaat die in slaap sukkelde. Het lukte de strafpleiter niet, rechter Robert Sklodowski te overtuigen van Porters onschuld.

De jury beraadslaagde negen uur en oordeelde dat Porter schuldig was. Toen het tot de strafbepaling kwam, noemde rechter Sklodowski Anthony Porter 'een perverse haai' en hij stelde vast dat er geen enkele verzachtende omstandigheid was om Porter niet de ultieme straf te geven. Sklodowski veroordeelde hem tot de dodelijke injectie. Dat was in september 1983.

Porter maakte gebruik van alle beroepsmogelijkheden, maar zelfs de rechters van het hooggerechtshof in de staat Illinois zagen geen reden het doodvonnis te herzien. Anthony Porter zat al met al vijftien jaar onschuldig in de dodencel. De staat Illinois was van plan hem op 23 september 1998 te executeren.

De doorbraak kwam toen zes maanden daarvoor een sociaal advocaat de zaak overnam. Hij liet het IQ van Porter testen. Daaruit bleek dat de man hoogstwaarschijnlijk zwakbegaafd was. Hoewel de staat Illinois ook zwakbegaafden executeert, diende de advocaat toch een petitie in bij het hooggerechtshof. Porter had niet het vermogen zijn straf te begrijpen en kon daarom niet ter dood worden gebracht, aldus de petitie.

Twee dagen voor de executie van Anthony Porter kwam er uitstel. Het hooggerechtshof bepaalde dat een lagere rechtbank moest nagaan of Porter geestelijk in staat was de reikwijdte van de doodstraf te doorgronden. Dat uitstel redde Porters leven.

Op de Northwestern University in Illinois besloot hoogleraar journalistiek David Protess samen met een groep studenten tot een eigen onderzoek naar de vraag of Anthony Porter schuldig was. De journalisten opleiding had al eerder een moordzaak nader onderzocht, met opmerkelijk resultaat. Vier mannen, van wie er twee in de dodencel zaten, bleken onschuldig vast te zitten op verdenking van moord en verkrachting. De vier zaten toen al achttien jaar gevangen. In de zaak-Porter kwamen Protess en de studenten na een reconstructie van de schietpartij direct al tot de conclusie dat de getuige Porter nooit had kunnen zien rennen. Vanuit de positie waar de getuige volgens zijn eigen verklaring had gestaan, was dit onmogelijk.

Ze zochten de man op die door een ander was genoemd als de vermoedelijke dader. Deze man bekende uiteindelijk aan de studenten dat hij de dader was. Het was een ordinaire drugsruzie geweest. Anthony Porter had er niets mee te maken. Ze legden zijn bekentenis vast op video. De man zei dat hij door de politie tijdens een onafgebroken verhoor van zeventien uur onder druk was gezet om tegen Porter te verklaren. Niet lang nadat de beelden in Chicago op tv waren uitgezonden, was Porter vrij man.

Als de zaak tegen Anthony Porter de enige dwaling was geweest, dan kon de kwestie nog worden afgedaan als een buitengewoon treurig incident. Maar vóór hem waren er al negen gevangenen uit de dodencel van Illinois vrijgelaten omdat ze onschuldig waren. En na Porter volgden er nóg twee. Er was iets fundamenteel mis met het rechtssysteem in Illinois.

In 2000 besloot gouverneur George Ryan de uitvoering van de doodstraf in zijn staat op te schorten. 'Het was het enige dat ik kon doen, toen dit nachtmerrie-scenario zich voor mij ontrolde', zei Ryan na het instellen van het moratorium. Niet lang daarna zou de staat Maryland hetzelfde doen.

,,Dertien keer zijn in Illinois gevangenen vrijgepleit die jarenlang in de dodencel zaten. Als zoiets één keer gebeurt, is dat onrechtvaardig. Als het dertien keer gebeurt, dan is dat beschamend en werkelijk niet te bevatten. Ik heb eerder gezegd dat ik voor de doodstraf was. Ik had vertrouwen in het systeem. Ik geloofde dat alleen de schuldigen de beul zouden ontmoeten.''

Maar al in 1999, het eerste jaar dat Ryan gouverneur van Illinois was, werden vier mannen vrijgelaten omdat hun onschuld was komen vast te staan. ,,Daar was een man bij die Anthony Porter heet, die vijftien jaar in de dodencel zat in de wetenschap dat hij onschuldig was en dat de staat plannen had hem te doden. Dat moet een hel op aarde zijn geweest voor Anthony Porter, of voor wie dat ook die dit heeft moeten ondergaan.''

Ryan benoemde een commissie die twee jaar de tijd kreeg om na te gaan wat er mis was met de doodstrafpraktijk in de staat. De commissie moest met voorstellen voor hervorming komen. In april 2002 was het rapport klaar.

Het opschorten van de doodstraf was, zei Ryan bij de presentatie van het rapport, nog de makkelijkste beslissing geweest. ,,Het moeilijkste was om na te gaan wat er zo verschrikkelijk fout is gegaan met ons systeem. Het moeilijkste was een antwoord te vinden op de vraag hoe het kan dat ons justitiële systeem zo mank gaat, speciaal bij de toepassing van de enige straf die onomkeerbaar is.''

De commissie kwam met 85 aanbevelingen. Het aantal misdrijven waarvoor de doodstraf in Illinois kon worden opgelegd moest van twintig naar vijf worden teruggebracht. Een speciale onderzoekskamer bij de rechtbank moest voortaan vóór het begin van een doodstrafproces de deugdelijkheid van de gevolgde procedures toetsen. Rechters moesten nascholing krijgen in het beoordelen van getuigenverklaringen. Verhoren van verdachten van kapitale misdrijven moesten in het vervolg vanaf het eerste begin op video worden vastgelegd. Illinois moest stoppen met het executeren van zwakbegaafden. De doodstraf mocht niet langer worden opgelegd alleen op basis van verklaringen van een medeplichtige of een medegevangene, zonder dat de rechter zich had overtuigd van de betrouwbaarheid van de getuigenis. De procedures voor identificatie van verdachten bij de politie moesten worden veranderd.

De lijst met hervormingsvoorstellen was eindeloos. ,,Onze studie maakt duidelijk dat het rechtssysteem in Illinois hard aan herziening toe is'', zei Thomas Sullivan, voormalig officier van justitie en lid van de commissie. ,,We hebben een systeem dat zo kwetsbaar is geworden dat een student in de journalistiek het politiewerk moet doen. De agenten die het onderzoek deden in deze dertien zaken, zijn nog gewoon in dienst. De aanklagers die de grenzen van het recht overschreden en de advocaten die faalden in de verdediging van hun cliënten doen nog gewoon hun werk. De rechters die de fouten veroorzaakten of doorlieten zijn nog steeds in functie. Welke dokter, onderzoeker, accountant, architect of journalist zou na het maken van zo veel fouten nog zijn werk kunnen voortzetten? Toch is dit de situatie waarin we ons vandaag in Illinois bevinden.''

Ook rechter Sklodowski, die Anthony Porter naar de dodencel stuurde, bleef gewoon zijn werk doen, al is hij inmiddels na een corruptieaffaire vervroegd met pensioen gegaan.

Oud-aanklager Sullivan raakte aan een heikel punt toen hij er bij de presentatie van het rapport op wees dat de commissie zich had beperkt tot een onderzoek naar de rechtsgang in kapitale zaken. ,,Doodstrafzaken vormen slechts een gering percentage van alle strafzaken die in deze staat worden afgehandeld. Hoe zit het met de justitiële dwalingen in die andere zaken?'' Niemand heeft het tot dusver in Illinois aangedurfd een antwoord te zoeken op die vraag.

Sullivans conclusie was duidelijk: ,,Herstel het systeem of doek het op, repareer de doodstrafpraktijk of schaf het af. Er is geen andere weg mogelijk.''

Na verschijning van het rapport kondigde gouverneur Ryan aan dat hij voor het einde van zijn termijn een beslissing zou nemen. Vandaag over een week is zijn laatste werkdag. Hij heeft alle dossiers van de terdood veroordeelden bekeken, ook van de 20 gevangenen die hem geen petitie stuurden met een vraag om clementie. De andere 155 gevangenen deden dat wel.

In de afgelopen maanden is Ryan bestookt met adviezen en open brieven van voor- en tegenstanders van de doodstraf. Hij sprak vrijdag met familieleden van gevangenen in de dodencel en had een lange en emotionele ontmoeting met nabestaanden van slachtoffers van geweldsmisdrijven.

De 68-jarige Ryan staat voor een buitengewoon lastige afweging. ,,Het is moeilijk'', zei hij vorige week tegen een verslaggever van Associated Press. ,,We hebben het over situaties van leven en dood in een rechtssysteem dat jarenlang niet heeft gedeugd.''

Niemand verwacht dat Ryan gratie zal verlenen, al ligt ook die optie wel open, aldus Anthony Amsterdam, hoogleraar strafrecht in New York. Amsterdam nam vorige week het initiatief tot een open brief aan Ryan die door 538 strafrechtgeleerden in heel Amerika was ondertekend. In de brief vragen ze aan Ryan zijn geweten te volgen en alle straffen onvoorwaardelijk om te zetten in levenslang. Anthony Amsterdam is op doodstrafgebied een van de meest toonaangevende juristen in de VS. Hij zorgde er in 1972 als advocaat van een gevangene in Georgia voor dat het federale hooggerechtshof in Washington de doodstraf, zoals die toen in de VS werd toegepast, ongrondwettig verklaarde. De uitspraak in de zaak Furman versus Georgia zette de doodstrafpraktijk volledig op losse schroeven. De executies werden pas vele jaren later hervat nadat de staten hun wetten hadden aangepast.

Amsterdam en zijn collega's hielden Ryan voor dat hij wat betreft clementie illustere voorgangers heeft. Jimmy Carter verleende tijdens zijn presidentschap clementie aan dienstweigeraars; president Abraham Lincoln deed hetzelfde in 1862 bij een grote groep Indianen na een conflict over land in Minnesota. De gouverneur van New Mexico zette in 1986 de doodstraf van alle gevangenen om in levenslang, omdat hij vond dat de wetgeving ondeugdelijk was.

Ryan weet dat de hele natie hem op de vingers kijkt. In veel meer staten in de VS is er rumoer rond de toepassing van de doodstraf. In heel Amerika zijn sinds de jaren zeventig 102 ter doodveroordeelden vrijgelaten nadat hun onschuld kwam vast te staan.

In de 38 staten met de doodstraf zitten nu ongeveer 3700 mannen en vrouwen in de dodencel. Sinds 1976 zijn er meer dan 800 executies geweest. In zeker vijf gevallen waren er serieuze twijfels over de schuldvraag. Hoeveel onschuldigen er zijn geëxecuteerd is niet bekend, omdat voor Amerikaanse rechtbanken nooit procedures zijn gevoerd ter vaststelling van de schuld van iemand die al werd omgebracht. Anti-doodstrafadvocaten besteden hun energie ook liever aan pogingen nog levende cliënten van de strop te redden.

Amsterdam: ,,Er is veel moed nodig voor een besluit, zoals Ryan moet nemen. Dat hij zich niet druk hoeft te maken over herverkiezing, speelt misschien een rol, maar het zal niet zwaar wegen. Ryan moet straks als gewoon burger verder. Ieder mens wil toch graag liever populair zijn dan impopulair.''

Bij alle adviezen die Ryan kreeg, zat ook een brief van 21 gepensioneerde staats- en federale rechters. Zij roepen Ryan op de straffen van alle terdoodveroordeelden om te zetten in levenslang omdat er gegronde twijfel is over de betrouwbaarheid van elke veroordeling. De naam van oud-rechter Sklodowski stond niet onder de brief.