De onnavolgbare moet opgevolgd

In Tsjechië barst vandaag de strijd los om de opvolging van president V clav Havel (66), de enige prominente dissident die voortdurend aan de top is gebleven na de val van het communisme in 1989. Op 2 februari wordt 'het geweten van de Tsjechische natie' weer gewoon burger.

De zaal vol gestrenge functionarissen van de Navo klapte afgelopen november tijdens de top in Praag dubbel van het lachen, toen ze in de gaten kregen welk cadeau de Tsjechische president Václav Havel in petto had voor Navo-voorzitter George Robertson. Een nieuwe voorzittershamer gemaakt van twee eieren, met goudlint vastgebonden op een stokje. ,,Je kunt er zo hard mee slaan als je wilt'', had Havel de verbaasde Navo-topman toegefluisterd.

Havels loopbaan is al even onnavolgbaar als zijn keuze van presentjes. Van toneelschrijver en dissident onder de communisten, tot held van de Fluwelen Revolutie in 1989, de volksopstand die Tsjechoslowakije bevrijdde van de sovjetoverheersing. De massa's riepen om Havel en hij werd benoemd tot president van Tsjechoslowakije. Na de splitsing in 1993 werd hij gekozen tot staatshoofd van alleen Tsjechië. Zijn morele gezag is in die tijd legendarisch geworden, en Havels statuur is te vergelijken met mensen als Nelson Mandela in Zuid-Afrika en Aung San Suu Kyi in Burma.

Vaclav Havel werd op 5 oktober 1936 geboren in een bekende Praagse familie van ondernemers en intellectuelen. Vanwege zijn burgerlijke afkomst mocht hij van de communisten niet studeren. Hij werkte in een laboratorium en ging naar een avondschool. Een vervolgopleiding aan de faculteit letteren en wijsbegeerte werd hem geweigerd. Hij mocht wel naar de economische faculteit, omdat er meer behoefte zou zijn aan economen en ingenieurs.

Na twee jaar brak Havel die studie af, moest in militaire dienst en kon daarna aan de slag bij het ABC-theater als podiumhulp. Aan het eind van de jaren vijftig zette Havel zich voor het eerst serieus aan het schrijven van toneelstukken. Hij voelde zich aangetrokken tot absurdistisch theater, dat toen in opkomst was met schrijvers als Eugène Ionesco en Samuel Beckett.

Van het ABC-theater ging hij in 1960 naar het Theater aan de Balustrade, waar hij zich opwerkte tot directie-assistent. Hij volgde een schriftelijke cursus drama aan de Praagse theaterfaculteit. In 1963 schreef hij 'Het Tuinfeest', dat werd opgevoerd in het theater waar hij werkte, evenals 'Het Memorandum' (1965) en 'De Toegenomen Moeilijkheid van Concentratie' (1968).

In 1964 trouwde Havel met Olga Splichalova. Tot zij begin 1996 overleed aan kanker is zij niet van zijn zijde geweken. Havel, die er ondanks zijn liefde voor haar regelmatig vriendinnen op nahield, omschreef haar later als 'onmisbare bron van steun'.

In de jaren zestig verslapte in Tsjechië de wurggreep van de communisten op de samenleving. De Tsjechische leider Alexander Dubcek introduceerde het 'socialisme met een menselijk gezicht', wat in 1968 leidde tot de Praagse Lente. In deze tijd groeide ook het politieke besef en engagement van Havel. Hij werd voorzitter van de Vereniging van Onafhankelijke Schrijvers.

De psychologe en oud-dissidente Dana Nemcova ontmoette Havel voor het eerst ,,ergens in de jaren zestig''. ,,Hij was toen al een erg interessante persoon'', herinnert ze zich. ,,Havel was al een beroemd schrijver, erg actief en geëngageerd. Hij was geïnteresseerd in literatuur, filosofie, de ontwikkeling van de samenleving, politiek, concerten en onafhankelijke popmuziek. Dat was in de tijd dat hij het tijdschrift Tvar (Gezicht) maakte, samen met mijn echtgenoot Jiri Nemec en anderen.''

Havel en de zijnen maakten het niet-marxistische culturele maandblad vanaf 1965. Nemcova herinnnert zich eindeloze discussies met Havel bij haar thuis, toen nog vooral over cultuur, maar ook over politiek. ,,Hij was voorstander van niet-politieke politiek, zoals we dat noemden. Dat ging uit van het engagement van de burgers, het was politiek zonder machtsaspiraties. Hij heeft dat later vastgelegd in 'De Macht der Machtelozen'.''

Zijn eerste politieke vuurdoop kwam in 1968, toen de sovjettanks Praag binnenrolden en de hervormingsbeweging van de Praagse Lente neersloegen. Havel begreep dat hij niet langer buiten de politiek kon blijven. Hij schreef een artikel voor een literair tijdschrift waarin hij opriep tot een eind aan het een-partijstelsel en politiek pluralisme, later gevolgd door het manifest 'Tien Punten', waarin de invasie werd veroordeeld. Niet lang daarna werd de schrijver in de ban gedaan. Zijn boeken werden verboden en zijn toneelstukken mochten niet meer worden opgevoerd. Hij verhuisde naar het platteland en werkte enige tijd in een bierbrouwerij. Havel was een dissident geworden.

,,We mochten ons niet stilhouden'', zegt mede-dissidente Dana Nemcova. ,,Mensen werden vervolgd om hun meningen, alle creativiteit werd om zeep geholpen. We zagen het als onze plicht om dit de burgers voor te houden. Snelle verbeteringen verwachtten we niet, repressie wel en dat is gebleken.''

In 1977 schreven Havel en anderen Charta '77, een aanklacht tegen de communistische repressie, die door enige honderen mensen wordt ondertekend. Havel werd woordvoerder van deze beweging. In 1978 stelt hij in zijn boek 'De Macht der Machtelozen' dat de onderdrukking bedoeld is om een machteloze, berustende maatschappij te creëren, gebaseerd op angst. Hij stelt hier de kracht van de morele weerstand en 'een leven in waarheid' tegenover.

Met de komst van sovjetleider Gorbatsjov nemen de openlijke protesten in Tsjechië weer toe. Havel is mede-auteur van de petitie 'Een Paar Vonnissen', die door zo'n 10 000 Tsjechen en Slowaken wordt ondertekend. Door zijn politieke activisme belandt Havel tussen 1977 en 1989 driemaal in de gevangenis, waar hij in totaal vijf jaar doorbrengt.

De omwenteling in 1989 brengt Havel opnieuw in de voorste geleden: hij overreedt partijleider Milos Jakes om af te treden. De volksmassa's scanderen Havels naam zo luid dat niemand meer om hem heen kan. Om zijn moreel gezag, zijn onpartijdigheid en inzet voor democratisering en mensenrechten krijgt Havel het presidentschap van Tsjechoslowakije regelrecht in de schoot geworpen. In de jaren daarna ontvangt hij een regen van internationale prijzen, waaronder de Nederlandse Geuzenpenning.

Voor Nemcova, die na de Fluwelen Revolutie ruim twee jaar parlementslid was, kwam de omwenteling toch nog onverwacht. ,,Het was als een sprookje, we waren er niet op voorbereid. We hebben ontzettend veel moeten leren over het parlementaire werk en de manier waarop je een staat opbouwt.''

Dat hij meteen ook de laatste president van Tsjechoslowakije zou zijn, had Havel in 1989 nog niet kunnen bevroeden. Na de parlementsverkiezingen in 1992 blijkt dat er een diepe kloof is ontstaan tussen Tsjechen en Slowaken. Havel, die liever een federatief model had gezien, treedt af om de splitsing niet als president te hoeven meemaken. In 1993 wordt hij verkozen als president van de Tsjechische Republiek.

Nadat zijn vrouw Olga in 1996 is overleden en hij, tot groot ongenoegen van veel Tsjechen, een relatie blijkt te hebben met de veel jongere actrice Dagmar Veskrnova - met wie hij begin 1997 trouwt, belandt Havel zelf in het ziekenhuis. Hij blijkt longkanker te hebben en de helft van zijn rechterlong wordt weggehaald. Ook zijn hart is slecht en in 1998 verliest hij bijna het leven door een perforatie van de dikke darm. ,,Havel is altijd Havel gebleven'', zegt Dana Nemcova. ,,Hij is altijd betrokken, hoewel zijn ziekte natuurlijk wel een rol heeft gespeeld. Maar op de momenten dat hij nodig was, was hij er altijd.'' Zijn aanstaande aftreden als president roept bij Nemcova tegenstrijdige gevoelens op. ,,Aan de ene kant wil ik graag dat hij rust krijgt. Hij heeft zoveel van zijn gezondheid moeten opofferen voor dit werk. Het trieste is dat ik me afvraag wie ons nu zal moeten vertegenwoordigen in het buitenland.''

Door Havels drukke leven als president zagen zijn oude vrienden hem nog maar weinig. Nemcova: ,,In november zag ik hem voor het laatst tijdens een concert, maar er hangen altijd zoveel mensen om hem heen, dat ik hem nauwelijks heb gesproken. Ik wacht wel tot hij straks weer gewoon vrij is.''