Veertien kilo prachtig Afrika

In een nieuw monumentaal werk zijn de Afrika-foto's van Leni Riefenstahl bijeengebracht. Kille esthetiek? Nee.

In de maand dat ze 100 werd kreeg ze het opnieuw voor elkaar. In een Duits praatprogramma herhaalde Leni Riefenstahl, in augustus 2002, dat de zigeuners die ze als figurant in de operaverfilming Tiefland (1944) had gebruikt de oorlog overleefd zouden hebben. Het tegendeel is waar. Veel van de mensen die na de opnames door haar naar Auschwitz werden teruggestuurd overleefden de oorlog niet. Nadat een zigeunerorganisatie haar aanklaagde voor deze uitspraken werd ze berispt door de rechter en moest ze beloven nooit meer zulke uitspraken te doen.

Het is een van de vele gemene leugens, zegt ze, waar ze haar hele leven tegen heeft moeten vechten en die haar ontwikkeling als kunstenaar in de weg hebben gestaan. Ook in het net verschenen fotoboek Africa benadrukt ze nogmaals dat ze boven alles kunstenaar is, zonder politieke interesses. Slechts met tegenzin heeft ze Triumph des Willens (1934) gemaakt. Bovendien, zo verweert ze zich, weigerde ze op verzoek van Goebbels de zwarte atleet Jesse Owens uit Olympia (1936) te knippen. Zo ging ze evenmin in op het verzoek van een Franse distribiteur om Hitler uit de film te halen. Het was háár artistieke concept en ze duldde geen verandering.

Alle artistieke intenties ten spijt is de naam Riefenstahl onverbrekelijk verbonden met nazi-Duitsland. In haar films en fotografie ontwikkelde ze een nieuwe beeldtaal die synoniem werd voor de fascistische beeldcultuur, waarbij het lage standpunt van de camera het opvallendst is. De massa's in Triumph des Willens zijn huiveringwekkend en tegelijkertijd is de film een esthetisch statement. Misschien maakt dat het resultaat nog angstaanjagender. In Olympia bouwde ze cameraposities in onder het sportveld. De beelden die zo ontstonden van sporters in actie waren ongekend. Hetzelfde element komt terug in haar fotografie uit die tijd. De fotografie van Riefenstahl sluit naadloos aan bij de ideeën over Körperkultur uit het Derde Rijk. Ze fotografeert blonde mensen van een onaantastbare schoonheid met lichamen die gebeeldhouwd lijken. Het zijn beelden van een bijna kille esthetiek.

Na de oorlog begeeft ze zich pas in de jaren vijftig weer op het pad van de film en de fotografie. Geïnspireerd door Hemingway's The Green Hills of Africa en de foto's van George Rodger, besluit ze zelf naar Afrika te gaan. Riefenstahl vertrekt naar Soedan, op zoek naar een stam van Nubiërs die leeft in Kordofan. In de daaropvolgende veertig jaar zal ze nog vele malen terugkeren naar Oost-Afrika, steeds weer op zoek naar stammen die nog niet zijn aangetast door westerse invloeden. Ze is een vrouw van middelbare leeftijd en voelt zich volkomen veilig. Ze leert de taal en gewoontes van de gemeenschappen waarin ze verblijft en raakt gefascineerd door het leven van de mensen die haar omringen. Dit aspect maakt de foto's bijzonder. De poses zijn natuurlijk en ongedwongen. Deze mensen zijn zich niet bewust van haar reputatie. Niemand schijnt zich druk te maken om die oude blonde vrouw met wie ze, getuige de uitdrukking op de gezichten, een goed contact hebben. Riefenstahl wordt toegelaten in alle aspecten van hun leven; bij het dansen, jagen, rituele handelingen, het schminken van de gezichten en het tatoeëren van de huid. De foto's getuigen van een absolute fascinatie voor de cultuur en zijn tegelijkertijd artistiek en antropologisch van aard. De aandacht voor het lichaam is nog steeds aanwezig in de lijven van de Masai, de krijgers die bij elkaar zitten of met elkaar worstelen. De kille esthetiek is verruild voor een bonte parade van prachtig versierde mensen.

In de Taschen Limited-reeks is het Afrika-materiaal van Riefenstahl nu samengebracht. Het boek is nauwelijks hanteerbaar (veertien kilo zwaar!) en meer geschikt als salontafel dan als exemplaar erop. Jammer, want ondanks de kwaliteit van de afgedrukte foto's en de verzorgde vormgeving, was een handzamere editie prettiger geweest.