Doesburg, een stad van bijna-records

Wie per bus naar Doesburg gaat (als je op het openbaar vervoer bent aangewezen, is er in de winter geen andere keus, want een treinstation is er niet), moet bij het uitstappen goed opletten. Is dit wel de goede halte?

Het is een van de kleinste steden van Nederland, zeggen de diverse folders van de plaatselijke VVV met nadruk, maar dat valt in de praktijk nogal mee, of tegen, het is maar hoe je het bekijkt. Als je na het plaatsnaambordje en bij een flink winkelcentrum de bus verlaat, blijk je in een uithoek van het stadje te zitten. Het is dan nog zo'n twee, drie kilometer lopen naar het centrum, langs een drukke verkeersweg, en dat is bij een stadswandeling toch niet de bedoeling.

Doesburg is een stad van records, of van bijna-records. Om bij de actualiteit te blijven: het is een van de weinige gemeenten met een wethouder van de SP, en dat zal voorlopig ook wel zo blijven. Blijkens opiniepeilingen staat de partij van Jan Marijnissen voor een grote doorbraak op 22 januari, de dag van de Tweede-Kamerverkiezingen, maar het zal tot 2006 duren voordat die winst -als die blijvend is- in de gemeentebesturen te merken is. De SP-wethouder heeft op tv al mogen uitleggen dat een historisch stadje bij de Socialistische Partij in goede handen is en collega's van de gevestigde partijen CDA en PvdA hebben verklaard dat het even wennen was maar dat er met de man prima samen te werken is.

Een historisch stadje is Doesburg zeker. Het centrum is in 1974 aangewezen als beschermd stadsgezicht. Op weinig andere plekken in Nederland zijn er op een oppervlakte van amper een vierkante kilometer zoveel oude en deels gerestaureerde huizen en gebouwen te zien (het Zeeuwse Zierikzee heeft nog net iets meer). En dan te bedenken dat er door brand, blikseminslag, oorlogen, overstromingen en andere rampspoed in de loop der eeuwen veel verloren is gegaan. Het stratenpatroon is zoals het in de Middeleeuwen was. Op een doordeweekse dag is het een en al rust. Maar blijkens een verslag in de Doesburgse Regiobode van een vergadering van de Wijkraad Binnenstad kan het in het weekeinde knap druk zijn: ,,De automobilisten die vooral op vrijdag- en zaterdagavond door de binnenstad razen, vormen een bron van irritatie.'' Wanneer komt die 30-kilometerzone er nou eens, vragen bewoners zich af.

Het is een van de oudste steden van Nederland -daar hebben we weer een bijna-record te pakken. Doesburg kreeg al in 1237 stadsrechten, en dat is zestig jaar eerder dan Amsterdam, meldt de Engelstalige toeristische folder trots. Net zoals andere steden langs de IJssel -Zutphen, Deventer, Hattem, Zwolle, Kampen- maakte de plaats in de dertiende en veertiende eeuw deel uit van het Hanzeverbond, dat tot doel had de handel over zee te bevorderen. Doesburgse schippers exporteerden bier en textiel, en kwamen terug met wijn, aardewerk en molenstenen. Aan de bloeiperiode kwam een eind toen de Rijn werd verbreed: daardoor kwam er minder water in de IJssel waardoor deze rivier moeilijker bevaarbaar werd.

Het Gelderse stadje heeft zelfs het Guinness Book of Records gehaald. Het heeft de oudste horecagelegenheid ter wereld. Midden in het centrum staat De Waag, nog steeds intact als café-restaurant. Hier werden in de dertiende eeuw al spijzen en dranken geserveerd. Arbeiders kregen vroeger in deze herberg een deel van hun loon in de vorm van bier uitbetaald -een extreme vorm van gedwongen winkelnering.

De Waag, opgetrokken in prachtige korfboognissen (karakteristiek voor Doesburg), is het begin van deze wandeling. Pal ertegenover staat het stadhuis -op dezelfde plaats waar het in 1237 ook stond. Eeuwen later is het samengetrokken met een oud wijnhuis. Doesburg heeft iets met alcohol; op diverse plaatsen zijn er verwijzingen naar wijn, bier en sterkere dranken: proeverijen, dranklokalen, stadswijnhuizen en een brouwerij bij het klooster.

De wandeling voert door het hart van de stad en is uitgesproken kort. Wie in een gewoon tempo doorloopt, is in een halfuurtje klaar. Maar wie de tijd neemt, alle borden met achtergronden van de gebouwen leest (Doesburg houdt z'n historisch bezit uitstekend bij) en hier en daar een museumpje induikt (het mosterdmuseum -buiten de kaart- en het streekmuseum De Roode Tooren aan de Roggestraat bijvoorbeeld) is al gauw een volle middag onder de pannen. Het is een prachtige tocht langs hofjes (onder andere het Van Brakellhofje en het Gasthuishof), gebouwen met een bewogen historie (Het Rode Hert/De Pauw), statige koopmanshuizen, oude stadsmuren, het voormalig stadsvleeshuis, een stadsboerderij, roemruchte stadsherbergen, oude kostscholen en kloosters (Kleine Convent), langs kerken die eerst katholiek waren en dan weer gereformeerd of hervormd, of omgekeerd -de godsdiensttwisten zijn aan Doesburg niet voorbijgegaan. Het is te veel om allemaal op te noemen, maar het staat stuk voor stuk prima aangegeven, en verdwalen in het stadje is onmogelijk. Het VVV-kantoor heeft bovendien handige folders met alle bezienswaardigheden.

Dominerend in de stad is de Martinikerk met de 95 meter hoge toren die van kilometers ver te zien is -en daar is weer een record want het is de op drie na hoogste toren van Nederland (wat zijn eigenlijk die andere drie?). Maar de inwoners van Doesburg hebben het geweten: vanaf de bouw (in 1530 was het gebouw klaar) is de toren diverse malen verwoest door blikseminslag. In 1783 leek die ellende afgelopen. Toen werd de eerste bliksemafleider in Nederland op de toren van de Martinikerk in Doesburg geplaatst -een record!

Maar 162 jaar later ging het toch weer mis. Op 15 april 1945 bliezen Duitse militairen, vlak voordat zij Doesburg moesten opgeven, de toren op. Het orgel van de kerk werd volledig verwoest, het carillon grotendeels. Bij haar bezoek aan de stad in de zomer van 1945 beloofde koningin Wilhelmina de inwoners: ,,Dit monument zal in oude luister herrijzen.'' De restauratie duurde 27 jaar; prinses Beatrix nam de kerk in 1972 weer in gebruik.

Op het pleintje voor de kerk staat een vredesmonument, ontworpen door Jan Wolkers. De tekst luidt:

Toen de klok zweeg,

verschenen de vogels van de vrijheid.