Tommy zegt wat de mensen denken

Israël gaat volgende week naar de stembus. En ook Israël kent een ongekend aantal zwevende kiezers. Terwijl Likoed en de Arbeiderspartij elkaar bevechten, groeit de rechtse populist Tommy Lapid. Correspondent Inez Polak ging met Lapid op campagne, in nachtelijk Tel Aviv.

De Israëlische kiezer is in de war. Nimmer is het aantal weifelaars aan de vooravond van de verkiezingen zo groot geweest.

De omkoperijen in de Likoed en schandalen rond de financiële praktijken van de familie Sjaron, hebben die partij geen goed gedaan. Maar de nieuwe leider van de Arbeiderspartij wordt gezien als onervaren en zwak. Bovendien weten de meeste kiezers niet waar ze de nadruk op moeten leggen: de economie (belabberd), de veiligheidssituatie (beroerd), het vredesproces (niet bestaand), de komende oorlog met Irak (bedreigend).

,,Het volk zoekt hoop en weet niet waar het die kan vinden', zegt de diva van de opiniepeilers, Mina Tsemach. En een columnist van de krant Ha'arets vergelijkt de Israëlische kiezer met een geestelijk gestoorde: ,,Hij wil Sjaron, maar is niet zeker dat die onze problemen kan oplossen. Hij haat de Arbeiderspartij, maar wil haar als coalitiegenoot in de regering. Hij wil dat de staat de Arabieren tot moes slaat, maar hij wil geen extreem-rechts in het kabinet. Hij heeft het gehad met de ultraorthodoxie, maar hij is niet zeker of hij wel Sjinoei als tweede partij van het land wil.'

Toch lijkt juist die antireligieuze Sjinoei-partij er wel bij te varen. Haar partijleider, de 71-jarige Tommy Lapid, heeft zich ontpopt als de nieuwe ster in de verkiezingsstrijd. Hij is het vluchtoord voor de teleurgestelde, vertwijfelde en boze kiezers.

Op botte wijze -zijn handelsmerk- trekt hij van leer tegen de gevestigde partijen, de corruptie en bovenal tegen de invloed van de ultraorthodoxie. De orthodoxie is Lapids stokpaardje, al jaren. ,,Jullie en jullie ouders moeten dokken om hier te studeren', hield hij onlangs een groep studenten voor. ,,Maar de mensen in de religieuze leerscholen, brengen nog geen dag in het leger door en vangen 500 sjekel per maand. En jullie maar denken dat we in een maatschappij leven waar iedereen gelijk is.'

Bij de vorige verkiezingen behaalde Lapids Sjinoei (Verandering) 6 van de 120 zetels. Dit keer wijzen alle peilingen uit dat Sjinoei met vijftien, zestien zetels haar eeuwige tegenpool, de religieuze Sjaspartij, achter zich zal laten en als derde partij van Israël zal eindigen. Sommigen sluiten zelfs niet uit dat ze op een tweede plaats eindigt, nog voor de Arbeiderspartij.

Het kan Lapid een sleutelrol geven in de formatie. Zijn droom: een kabinet zonder religieuze partijen. Een soort Israëlisch paars van Likoed en Arbeiderspartij, met Sjinoei in het midden. Geen sprake van, zeggen zijn twee denkbeeldige partners. Likoed zal nooit zijn religieuze coalitiepartners in de steek laten. De leider van de Arbeiderspartij heeft tot verkiezingsthema verheven dat hij niet met de Likoed in een regering wil. ,,En als ze geen keus hebben?', lacht Lapid.

Zijn kiezers zitten voornamelijk onder de jongeren. Dus zoekt Lapid ze op in het nachtleven van Tel Aviv. De ontmoetingsplaats is bij Jade, iedere nacht geopend van 21.00 tot 5.00 uur. De uitsmijter behoort zeker tot Lapids doelgroep; hij is 23 jaar en gedesillusioneerd over vrijwel alles in Israël. Hij twijfelt of hij zal stemmen op Alee Jarok (Groen Blad) -een partijtje dat de hasj wil legaliseren en nog nooit de kiesdrempel heeft gehaald- of op Lapid. Zijn dilemma is dat hij Lapid eigenlijk te rechts vindt, maar tegelijkertijd is de leider van Sjinoei de enige die echt zijn mening zegt, tegenwicht biedt aan de gevestigde partijen en de religieuze onderdrukking bestrijdt.

,,Ze houden van me omdat ik alles recht voor zijn raap zeg', verklaart de 71-jarige Lapid zijn populariteit bij jongeren. De partijleider wordt op straat herhaaldelijk begroet met: Ha die Tommy! En wie meent dat Tel Aviv in de greep is van de angst voor aanslagen, heeft het mis. De Lillienblum, de straat van de pubs, lijkt na middernacht alleen maar drukker te worden, met auto's, bumper aan bumper, op zoek naar een plaatsje.

,,We kunnen toch niet thuis blijven zitten', zegt de 23-jarige Nili in disco AYS. Ze gaat minstens twee keer per week uit. Alleen met de bus durft ze niet meer. Ook zij twijfelt nog: Alee Jarok, Sjinoei, of toch maar Arbeiderspartij.

Tussen de kroegen door -binnen is niks te verstaan, Lapid schudt er slechts lachend wat uitgestoken handen- vat de voorman zijn programma samen: ,,We zijn voor een vrije maatschappij, voor een seculiere samenleving. Vrede hangt op dit moment niet van ons af, maar van Arafat. Maar die wil voor Saladin spelen, en vooral niet de geschiedenis ingaan als burgemeester van Gaza die collaboreert met de Joden.' (Saladin was de veldheer die in 1187 de kruisvaarders uit Jeruzalem verdreef, red.) Ik ben niet links en ik ben niet rechts, ik zit er tussenin. Ik wil juist de kloof tussen rechts en links overbruggen door een kabinet van Arbeiderspartij, Likoed en Sjinoei, zonder de religieuze partijen.'

'Jair, Jair, Jair', scandeert een groepje jonge vrouwen als Lapid binnenkomt. ,,Tommy, waarom heb je Jair niet meegebracht?', klinkt het van een ander tafeltje. Jair is de zoon van Lapid, een tv-presentator die ooit werd uitgeroepen tot het lekkerste stuk van Israël.

En af en toe wordt Lapid plagerig begroet: Hé, Sjas! De religieuze Sjas-partij is Lapids tegenpool, de partij tegen wie hij continu uitvaart. Tot beider profijt. Sjas, bij de vorige verkiezingen nog de derde partij na Likoed en Arbeiderspartij, is teruggevallen in de peilingen. Maar Lapids felle uithalen drijven weifelende Sjas-aanhangers terug in de moederschoot. Omgekeerd levert de aanval van Sjas op Lapid de laatste stemmen op uit het seculiere kamp.

Het gaat er fel aan toe, zelfs voor Israëlische begrippen. Zo vroeg een van de rabbijnen van Sjas pas in het gebed om Lapid tot stof te doen vergaan. Het antwoord van Lapid: ,,De nazi's hebben ook geprobeerd me uit te roeien.' In de ultraorthodoxe pers wordt zijn naam soms gespeld als La Pid, een verwijzing naar Le Pen. Bedreigingen zijn voor hem routine. Lapid wordt al jaren vergezeld door lijfwachten. Ook nu, kroeg in kroeg uit.

Hij werd geboren als Tomislav Lampel in Novi Sad, een Servisch-Hongaarse plaats, waar hij een beschut leven leidde tot in de nacht van 18 maart 1944 de Gestapo aanklopte. Zijn vader werd weggevoerd en vermoord in Mauthausen. De kleine Tommy werd naar Boedapest gesmokkeld. Volgens het blad Jerusalem Report, dook Lapid in 1945 op uit het getto van Boedapest overtuigd van twee zaken: de Joden moeten een eigen staat hebben en ze moeten elkaar altijd steunen. Nu zegt Lapid te strijden om de staat die hij liefheeft te redden uit handen van de fundamentalisten. In Israël studeerde hij rechten, maakte naam als journalist, dramaturg en schrijver van reis- en kookboeken. Hij was redacteur van het blad Ma'ariev en werd door de Likoed benoemd als hoofd van de Israëlische omroep. Volgens de journalisten gedroeg hij zich als een rechtse partijcommissaris. Zijn vrouw is een bekend Israëlische auteur.

Lapids doorbraak bij het grote publiek kwam in het tv-programma 'Popolitika', waarin hij deel uitmaakte van het vaste panel. Niets en niemand spaarde hij. Hij putte zich uit in gemeenplaatsen à la Archie Bunker. 'Met het geld dat je uitgeeft aan de kapper, kan je je kinderen een goede opleiding geven', voegde hij een vrouw toe tijdens een discussie over de armoede. De achtergestelde groeperingen zijn volgens hem al meer dan genoeg vertegenwoordigd in de Knesset, de orthodoxie is een ziekte (en Lapid de dokter).

Dalia Rabin, de dochter van de vermoorde premier, wierp hij voor de voeten dat zij haar carrière had gebouwd op de familierouw. Lapid kwam over als iemand die de onderbuikgevoelens van de seculiere Israëliër verwoordde. Zelf typeert hij zich als een ouderwetse westerse liberaal. Hij wil een Europees Israël. Zijn uithalen naar het 'levantinisme' hebben hem al meermalen het predikaat racist bezorgd. ,,Als jij me een racist noemt, noem ik je een nazi', recipieert hij.

Op de vele opmerkingen, ook van vrienden, of het niet een tikkeltje ingetogener kon, antwoordde hij eens: ,,Niemand kijkt naar me omdat ik er zo goed uit zie. Ik begrijp het tv-medium en werk ermee. Misschien dat ik opzettelijk mijn stijl heb aangescherpt, maar ik heb nooit iets gezegd dat ik niet meende.' Hij lijkt te genieten van alle tumult die hij veroorzaakt.

Rond middernacht op de Lilienblum, handenschuddend, ergens tussen de vierde en vijfde kroeg/bar/pub/disco geeft Lapid antwoord op de vraag of hij dit campagnevoeren ook leuk vindt. ,,Ik speel het spel mee', zegt hij laconiek. Binnen zingt La Dolce Henke: You are driving me crazy.