Een kloek besluit met onzekere gevolgen

Studenten in de journalistiek hebben in de Amerikaanse staat Illinois aangetoond dat doodvonnissen nogal eens ten onrechte zijn uitgesproken. Gouverneur Ryan is zo geschrokken dat hij een generaal pardon heeft afgekondigd. Dat is meer dan een handige zet van een politicus in het nauw.

'Een waterscheiding', noemen sommige activisten tegen de doodstraf het besluit van de (Republikeinse) gouverneur van de Amerikaanse staat Illinois, George Ryan. Dit weekeinde, de allerlaatste dagen van zijn gouverneurschap, maakte Ryan bekend dat hij vier terdoodveroordeelden heeft vrijgelaten en de resterende 156 doodvonnissen in zijn staat heeft omgezet in levenslange celstraffen.

Het directe effect van Ryans beslissing zal echter beperkt zijn. Zijn hoogst ongebruikelijke maatregel zal zeker geen navolging krijgen bij zijn collega-gouverneurs in de andere 37 staten die naast Illinois nog de doodstraf kennen. Ryan heeft dan wel besloten om de doodcellen te ontruimen, hij heeft niet de doodstraf als zodanig in Illinois afgeschaft; daartoe mist hij trouwens ook de bevoegdheid.

De gouverneur heeft zich bij zijn besluit laten leiden door een onderzoek naar de doodstraf in Illinois. Dat onderzoek ging niet over toestanden in andere staten, alhoewel tegenstanders van de doodstraf aanvoeren dat Illinois niet principieel verschilt van de andere 37 staten die de doodstraf toepassen.

Ryan zelf had het onderzoek gelast, uit onvrede met de praktijk in zijn staat. De zaak kwam aan het rollen doordat studenten in de journalistiek onomstotelijk hadden vastgesteld dat een aantal terdoodveroordeelden onschuldig was. Zo moesten dertien terdoodveroordeelden, die soms al twintig jaar hadden vastgezeten, worden vrijgelaten sinds 1999, toen Ryan zijn gouverneurschap begon. Een van hen had nog maar 48 uur tot zijn executie te gaan.

Vorig jaar kwam de onderzoekscommissie die Ryan had ingesteld met 85 aanbevelingen om de rechtsgang rond de doodstraf aan te scherpen. Zo moest het aantal misdrijven waarop de doodstraf staat terug van twintig naar vijf, en moesten getuigeverklaringen worden nagetrokken.

Ryan, die zijn politieke carrière begon als een uitgesproken voorstander van de doodstraf, heeft zich geen principieel tegenstander verklaard in de lange toespraak, waarin hij zaterdag zijn besluit kenbaar maakte. Hij voert aan dat het parlement van Illinois niet één van de 85 aanbevelingen van de onderzoekscommmissie heeft aangenomen, en dat hij onder die omstandigheden niet kan uitmaken wie wel, en wie niet de doodstraf verdient.

De studenten in de journalistiek hebben aangetoond dat het systeem in Illinois heeft gefaald, betoogt Ryan, en daarom besloot hij tot zijn generale pardon. ,,Als het systeem zoveel fouten maakte bij het vaststellen of iemand eigenlijk wel schuldig was, hoe eerlijk en accuraat is dan aan te geven welke beklaagden verdienen te leven en welke verdienen te sterven?'', beschrijft de gouverneur zijn gewetensnood. ,,Welke rol speelt ras, welke rol armoede?''

De Democratische senator Russ Feingold behoort tot degenen die het besluit van de gouverneur met luid applaus hebben begroet. Feingold riep meteen op tot een nationaal onderzoek naar de toepassing van de doodstraf, en een moratorium op executies in de gehele VS.

Bijval kreeg Ryan ook van commentatoren van vooraanstaande kranten als de Washington Post en de New York Times. ,,Vrijwel elk land op de planeet heeft de doodstraf verworpen als barbaars. Misschien kan gouverneur Ryan helpen om de natie te leiden naar een soortgelijke conclusie'', schreef de Times.

Maar zover is het nog lang niet. De steun voor de doodstraf in de VS is enigszins aan het afnemen, maar nog altijd 70 procent van de bevolking (tegen 80 procent tien jaar geleden) zegt vóór de doodstraf te zijn.

,,Onder kiezers op de Democratische Partij zijn meer tegenstanders van de doodstraf dan onder kiezers van de Republikeinse partij'', zegt Bart Stapert, een Nederlandse advocaat die al sinds twaalf jaar terdoodveroordeelden in de VS verdedigt, en tegen de doodstraf ageert. ,,Maar bij bestuurders maakt het lidmaatschap van de ene of de andere partij minder uit voor hun opvatting over de doodstraf.''

Bizar genoeg zijn Republikeinse bestuurders zelfs vaker geneigd de hand over hun hart te strijken dan hun Democratische collega's. ,,Democratische leiders zijn als de dood voor verwijten dat ze soft on crime zijn. Republikeinen hebben daar minder last van. Dat gold ook voor Ryan'', meent Stapert.

Zo is ook Ryans opvolger in Illinois, de Democratische gouverneur Rod Blagojevich, kwaad op zijn voorganger. ,,Er is geen one size fits all-benadering'', zo veroordeelde Blagojevich Ryans besluit. ,,We hebben het hier over mensen die een moord hebben gepleegd.''

Maar de opvattingen over de doodstraf zijn in de VS wel aan het schuiven - zelfs in het uiterst conservatieve Hooggerechtshof. Dat heeft zich maar net níet gebogen over de vraag of minderjarigen geëxecuteerd mogen worden, een vraag die voor het laatst eind jaren tachtig in behandeling is.

Zij moeten over kwesties als deze unaniem beslissen en slechts een van de vijf rechters in dit college sprak zich uit tegen behandeling van deze principiële vraag.

Wel buigt het Hof zich nog over twee andere principiële zaken. Kort samengevat: mag een rechter de doodstraf opleggen als een jury levenslang vraagt, en moet een jury raciaal gemengd zijn?

In juni bepaalde het Hof dat zwakzinnigen niet geëxecuteerd mogen worden - maar zonder zich te wagen aan een definitie van het begrip zwakzinnigheid. Stapert: ,,In alle staten wordt nu uitgeprobeerd wat de uitspraak betekent. Wanneer is iemand zwakbegaafd? Wat is bepalend: een IQ-test? Ten tijde van de misdaad? Of mag het ook op een later tijdstip? En: geldt het verbod op executie van zwakzinnigen met terugwerkende kracht?''

Het aantal doodvonnissen, dat sinds 1976 gestaag toenam, daalde in 2001 voor het eerst. De trend lijkt zich voorzichtig door te zetten. In 'topjaar' 1999 werden 98 mensen geëxecuteerd. In 2000: 85. In 2001: 66. In 2002: 71. Ook het aantal gevangenen in dodencellen daalt langzaam, mede nadat vele zaken zijn heropend voor nader DNA-onderzoek.

Is de doodstraf werkelijk 'uit' aan het raken? Naar aanleiding van 'Illinois' heeft het Witte Huis benadrukt dat president George W. Bush een warm voorstander blijft van de doodstraf - geen wonder omdat Bush nu eenmaal uit de doodstraf-staat nummer 1, Texas, komt. En in de staat Maryland, waar sinds vorig jaar een moratorium op executies gold, heeft de nieuwe gouverneur aangekondigd dat hij dat moratorium zal opheffen, waardoor de doodstraf in deze staat weer kan worden toegepast.

Uiteraard heeft Ryan niet alleen lof geoogst, maar ook veel woede over zich afgeroepen. Nabestaanden van slachtoffers van moord zeggen dat ze zich bedrogen voelen nu de verwachte 'gerechtigheid' hun door de neus wordt geboord. Ook bestaat twijfel aan de edele motieven van Ryan. De gouverneur is verwikkeld in een fraude-schandaal, en hij zou de smet op zijn blazoen teniet willen doen met deze 'historische daad'.

Toch hoopt Stapert dat er een signaal uitgaat van Ryans kloeke besluit en dat dit het debat in de maatschappij en de Republikeinse Partij zal stimuleren. ,,Niet alleen Ryans besluit op zich, maar ook zijn argumentatie is een aanklacht tegen de doodstraf-praktijk. Ik kijk met enige hoop, maar ook vrees naar het effect.''