CDA en VVD verknallen verkiezingscampagne

De PvdA kwam ongekend snel terug dankzij CDA, VVD en SP, die cruciale fouten maakten in hun campagnes. Ze verzuimden een offensieve strategie te voeren. De kiezer wil nog steeds verandering, maar zoekt vooral een vertrouwenwekkende aanbieder.

Op 15 mei kozen kiezers massaal voor verandering. Ze waren paarse politiek, linkse politici en de Haagse bureaucratie zat. De afstraffing was ongenadig. Nu, zeven maanden later, zijn we zowel getuige van de wonderbaarlijkste wederopstanding sinds Lazarus als van twee partijen die de huid van de beer al hadden verkocht voor zij geschoten was. Hoe deze schokkende veranderingen te verklaren?

Elke verkiezingscampagne vindt plaats binnen de tegenstelling 'gevestigde macht versus oppositie'. In de hele wereld winnen doorgaans de zittende kandidaten en partijen. Politici als Clinton, Kok, Blair en Schröder wonnen de afgelopen jaren allen hun herverkiezing. 'Ze zijn goed bezig', 'laat ze hun karwei afmaken', is dan te horen. Voor de uitdagers wordt het pas interessant als de gevestigde macht sleets dreigt te raken, in schandalen verwikkeld raakt, ruziet of erger, de welbekende arrogantie van de macht toeslaat. Dan slaat de tijdgeest om en wordt het 'tijd voor verandering'.

Fortuyn wist als geen ander de tegenstelling tussen de gevestigde orde en de oppositie, de roep om verandering te vertolken. Terwijl de gehele Nederlandse politiek steeds dichter op elkaar kroop, nam en kreeg Fortuyn alle ruimte om het klassieke schema naar zijn hand te zetten. Onder de aanvallen van Fortuyn stortte het paarse establishment van vermoeidheid in elkaar, oppositiepartijen als het CDA en de SP speelden in op het blootgelegde ongenoegen en leefden op.

Het vervolg is bekend. De prille overwinnaars maakten er zelf een puinhoop van. CDA en VVD zouden samen verder. Dat ze vanzelf de LPF-stemmers binnen zouden krijgen, was een ernstige misrekening. De val van het kabinet bood de PvdA de kans een helletocht door de woestijn vroegtijdig af te breken. Indien het kabinet-Balkenende namelijk gewoon de rit had uitgemaakt was de PvdA jaren lang dolend door de woestijn gegaan. Elke kritiek van de PvdA op het kabinet zou zijn afgedaan met de vraag 'Where have you been, PvdA?'. Door de val van het kabinet konden verwijten over de paarse puinhopen eenvoudig afgedaan worden met een verwijzing naar de puinhoop van het kabinet zelf. Deze campagne kende zodoende binnen het kader 'gevestigde macht-oppositie' geen klassieke tegenstellingen, zoals bij 15 mei wel het geval was.

Wat was dan wel kenmerkend voor de politiek-maatschappelijke tijdgeest aan de vooravond van deze campagne? Nederland bestendigde zijn vertrouwen in Balkenende als premier, deels bij gebrek aan beter maar zeer zeker ook door zijn authenticiteit. 'Zijn' thema, herstel van waarden en normen, boorde een breed gevoel van bezinning en daadkracht aan. Nederland schreeuwde op 15 mei om verandering, en herkende in Balkenende een bondgenoot om de verdrukte burger terzijde te staan. Dat laatste gold evenzeer voor de SP van Marijnissen. Authenticiteit, betrouwbaarheid, werden geuzenbegrippen waar Nederland ook in het post-Fortuyn tijdperk naar bleef snakken. Nederland was niet plotsklaps bekeerd tot bijbelse of socialistische politiek, maar zocht politici met een authentieke drijfveer. Zowel de SP als het CDA wist daarom tot aan de kerst van 2002 hun succes van 15 mei vast te houden en uit te bouwen.

En Wouter Bos? Voor wie het vergeten was, die was in de periode tot aan de kerst nauwelijks zichtbaar en als hij al met ideeën naar voren kwam, leken die er meer op gericht om oud-links te paaien, dan dat we getuige waren van een nieuwe leider die met een nieuwe agenda aan een beter, sterker en socialer Nederland wilde werken.

Welke verandering wilden kiezers dan? In het Nederlands Kiezers Onderzoek 2002 wijzen de Leidse wetenschappers Irwin en Holsteyn erop dat de grote verschuiving van 15 mei niets te maken had met een ruk naar rechts. Op de schaal 'links-rechts' zijn geen noemenswaardige veranderingen te zien. Het enige significante thema dat kiezers aantoonbaar in beweging bracht was de eis aan allochtonen tot aanpassing aan onze cultuur. Daarnaast zijn kiezers nauwelijks nog loyaal aan partijen. Kiezers kregen met Fortuyn op 15 mei 'ineens een politieke optie die aansloot bij hun eigen ideeën', aldus Irwin en Holsteyn. Aan de vraagzijde, de standpunten van kiezers, is volgens het onderzoek niet veel veranderd. Die roep om verandering is dus blijven bestaan. Kiezers zijn op zoek gegaan naar een nieuwe vertrouwenwekkende aanbieder.

Een van die mogelijke aanbieders, Balkenende, rekende op zijn hoge peilingen. Een andere premierskandidaat was in geen velden of wegen te bekennen, hij zou de electorale erfenis van Fortuyn gaan doortrekken. In de uitwerking van die strategie hebben het CDA en in zijn voetspoor de VVD een aantal eminente fouten gemaakt. Ten eerste is de 'agenda van verandering' in het zogeheten strategisch akkoord voor de kiezer vooral een pijnlijke verandering geworden. In plaats van het zichtbaar aanpakken van problemen rond veiligheid, integratie en wachtlijsten, kreeg de verontruste burger te horen dat de ziektekosten omhoog gingen en dat er bezuinigd werd op nuttig toezicht op straat en in de tram. De PvdA kon die items handig boven aan de agenda van de campagne plaatsen. Toen Balkenende tot overmaat van ramp bij de start van de tv-campagne in het RTL-debat als toppunt van dadendrang op het gebied van normen en waarden 'het verrichten van studies en het in kaart brengen van het probleem' presenteerde, zal menig kiezer onder de 2 miljoen kijkers de moed in de schoenen zijn gezakt.

In het RTL-debat, ijkpunt in deze campagne, was te zien hoe Marijnissen en Zalm herhaaldelijk de degens kruisten terwijl Bos toekeek. Marijnissen vergat dat de SP geen kiezers bij de VVD heeft te winnen maar dat haar jachtterrein de electorale gronden van de PvdA zijn. Marijnissen werd verbeten en liet onbedoeld de prille SP-kiezer gaan of stootte twijfelaars af. Marijnissen was vooraf door de kijkers als winnaar van het debat getipt, maar Bos ging er met de buit vandoor. De SP keek verbijsterd toe, was in de dagen erna eerst 'blij met de terugkeer van de PvdA' en toen het al veel te laat was probeerde ze de PvdA van ouderwetse machtspolitiek te beschuldigen en de kiezer wanhopig te herinneren aan de paarse PvdA.

De PvdA op haar beurt oefende bescheidenheid en hoopte op een terugkeer met ruim 30 zetels, zonder aanspraak op de macht te willen maken. Bos durfde na het RTL-debat eindelijk een begin te maken met een nieuwe agenda. Er werden strengere (maar nog onvoldoende) eisen aan integratie gesteld; de mislukte onderwijspolitiek van de PvdA werd bij het oud vuil gezet, zij keerde terug van de dwalingen op het gebied van paarse privatiseringen, nam daarbij expliciet afstand van Melkert en koos terecht een defensieve lijn op het gebied van de stijging van de ziektekosten en de Melkertbanen. De ideologische veren werden weer opgeplakt, de VVD uitgesloten, oude wijken opgezocht, er werd oprecht geluisterd en politieke tegenstanders werden op respectvolle wijze bejegend. En dat alles werd mogelijk gemaakt door partijen die zich door de PvdA het kaas van het brood lieten eten. Geen offensieve strategie van de SP -paars verleden- of CDA en VVD -PvdA te soft. In plaats daarvan procedurele debatten over premieraankondigingen en financiële aanvallen, alleen te volgen voor cijferfetisjisten.

CDA, VVD, LPF en SP lieten de PvdA ongekend snel terugkomen. De PvdA heeft haar eigen agenda kunnen dicteren. Campagnes beslissen verkiezingen.

Jacques Monasch was in het verleden betrokken bij diverse campagnes van de PvdA en is gastdocent politieke communicatie aan de Rijksuniversiteit Leiden.