'Ik heb geen zin in een nieuw avontuur'

CDA-lijsttrekker Jan Peter Balkenende geeft ongekend duidelijk zijn grenzen aan. Hij wil wel met SBS6 het land in, maar niet in een televisie programma uitgemaakt worden voor een 'stukje zeep'. En regeren met de PvdA is niet wenselijk.

Door eigen toedoen, maar toch onverwacht, had CDA-lijsttrekker Jan Peter Balkenende vrijdagmiddag een paar uur vrij. Hij benutte die spaarzame vrije tijd om zijn dochter Amelie, sinds gisteren vier jaar, op te halen van school. Daarna zijn ze het ijs op gegaan. ,,Ze had van die schaatsjes met dubbele ijzers, en het ging heel goed'', zegt vader Balkenende vergenoegd.

De 46-jarige politicus, demissionair premier en aanvoerder van de grootste partij vertelt deze anekdote niet om te demonstreren dat hij een moderne vader is die ook in deze hectische verkiezingstijd nog voor zijn dochter zorgt. Daar heeft hij, zegt hij eerlijk, geen tijd voor. Alles komt op zijn vrouw neer, zeker de laatste weken.

Nee, Balkenende vertelt over de ijspret als antwoord op de vraag hoe hij zich deze dagen ontspant. Tennissen, skiën, lezen, de tijd ervoor ontbreekt. Juist daarom ervaart hij de korte intermezzo's met zijn dochtertje als afleiding en ontspanning.

Ook een kerkdienst kan Balkenende een gevoel van rust en relativering geven. ,,De dominee houdt je een morele spiegel voor. In de kerk ben je even weg van de waan van de dag, daar ben je samen met mensen die eenzelfde fundament ervaren in hun leven.'' De gereformeerde Balkenende, lid van een samen-op-weg gemeente in zijn woonplaats Capelle aan den IJssel, heeft het afgelopen turbulente politieke jaar veel aan zijn geloof gehad. ,,Het geloof relativeert je eigen persoon. Dat is belangrijk. En het is van groot belang dat je weet dat je het werk niet voor jezelf doet'', zegt Balkenende, die bevestigt dat hij zijn premierschap ervaart als een roeping.

In de eerste campagneweek voor de verkiezingen op 22 januari waren er twee opvallende nieuwsfeiten. De PvdA stijgt in de peilingen en komt in één kiezersonderzoekje zelfs uit boven het CDA. En Balkenende leek de deur op een kier te zetten voor samenwerking met de PvdA, maar zette daags erna voluit op een coalitie met de VVD in. Hij noemde de PvdA wel sociaal maar niet solide. De VVD karakteriseerde hij als solide maar niet sociaal.

Hoe is het mogelijk dat een christelijke partij de voorkeur geeft aan een partij die u kwalificeert als niet-sociaal?

,,Het draait in deze tijd om sociaal, solide en waardenvast. Bij de keuze voor een coalitiepartner tellen de grote problemen die op ons afkomen. Vergrijzing, de aflossing van de staatsschuld, immigratie en integratie, verkeersopstoppingen en fileproblematiek, een teveel aan regelzucht, veiligheid. Voor het aanpakken van die agenda is samenwerking met de VVD het beste. Maar ik zeg er wel bij: ook in een nieuw kabinet zal het moeten gaan om de combinatie van sociaal en solide. Dus we moeten ontwikkelingshulp op peil houden, oog hebben voor de zwakken en voor een evenwichtig inkomensbeleid. Daarom is een groot CDA van belang.''

U wilt een stabiel kabinet van twee partijen. In de peilingen heeft nu een combinatie van CDA en PvdA een ruimere meerderheid. Kan dat een stabiel kabinet zijn?

,,De PvdA is bezig met een inhoudelijke zoektocht. Dat zag je deze week ook. In onderwerpen als gezinshereniging en -vorming zijn de standpunten niet echt duidelijk, daar zit een zekere rek in. Over het beperken van de aftrek van hypotheekrente was Bos eerst heel ferm en nu weer niet. En ze zijn nu voor twee op een cel, eerder niet. Bos heeft uitlatingen gedaan die niet alleen ons maar ook GroenLinks en de SP verrasten. Die verbazing zegt iets over de politieke koers van de PvdA. Daar is nog onzekerheid over. Hoe stevig is het allemaal bij de PvdA?''

Het CDA leed in 1994 een verlies van twintig zetels, kwam acht jaar in de oppositie en herstelde zich inhoudelijk. Zo'n proces wenst u de PvdA ook toe?

,,Ja, natuurlijk. We moesten afstand nemen van de periode van regeringsverantwoordelijkheid en ons heroriënteren. Ik heb het gevoel dat de PvdA nog midden in die fase zit. Dat is geen oordeel, maar een waarneming. De partij heeft tijd nodig om het eigen profiel vast te stellen. Dat proef je ook in de PvdA zelf. Je moet de zaken op orde hebben voordat je kunt regeren.''

Ook de VVD is bij de vorige verkiezingen afgestraft. Daarvoor geldt dan toch hetzelfde als voor de PvdA?

,,Maar bij de VVD is er geen twijfel geweest over het politieke profiel. Daar kwamen de problemen meer voort uit botsingen tussen personen. Door te kiezen voor regeringsverantwoordelijkheid en te markeren waarvoor ze staan, hebben ze snel de draad kunnen oppakken. Ze zijn aan het werk gegaan. Ondanks de politieke verschillen hebben we zaken kunnen doen. Ook daaruit leid ik af dat bij de VVD de boel wel op orde is.''

De PvdA heeft twaalf jaar verantwoordelijkheid gedragen voor financieel beleid. Waar komt het verwijt vandaan dat die partij niet solide is.?''

,,Het was een belangwekkend signaal van Ad Melkert toen de PvdA aan het einde van Paars II ervoor koos dat er geen begrotingstekort mocht zijn. Helaas heeft de PvdA bij de algemene politieke beschouwingen in september daarvan afstand genomen. Nu kun je zeggen: dat moest op grond van economische ontwikkelingen. Maar het was méér dan dat. Het CDA accepteerde een klein tekort, omdat helemaal naar nul gaan te grote consequenties zou hebben. De PvdA ging veel verder, zij zei dat je best grotere tekorten kunt hebben. Het bewijs voor mijn stelling dat de PvdA niet solide is, heeft de partij ook geleverd in haar recente plannen. Hoewel deze een financieringstekort in de hand werken, presenteert de PvdA dat als een -overschot. Dat vind ik geen eerlijke presentatie. Daar komt bij dat rentmeesterschap op langere termijn inhoudt dat je de staatsschuld wilt aflossen.''

Maar het hart van christelijke politiek is toch het sociale, niet het financiële?

,,Nee, dat is niet waar. Christelijk-sociaal betekent niet alleen denken over hier en nu, maar ook over morgen. Een ding weet ik zeker: als je lasten doorschuift naar de toekomst kom je elkaar tegen. Christelijk-sociale politiek betekent ook bestendigheid, evenwicht, soliditeit. Je moet bestand zijn tegen verrassingen.''

Mensen die kritiek hebben op het christelijk-sociaal karakter van het huidige beleid hebben dus een te beperkte opvatting van wat sociaal is?

,,Christelijk-sociaal denken is niet alleen kijken naar het inkomensbeleid, het is ook een kwestie van de houdbaarheid van de maatregelen. Het is wel altijd nodig de pijn eerlijk te verdelen. Ouderen zonder pensioen worden het meest ontzien, mensen met een uitkering moeten minder inleveren dan werkenden. Zo hoort het te gaan. Ik geloof niet dat onze achterban tegen een coalitie met de VVD is, op voorwaarde dat die sociale maat steeds aanwezig is.''

De vraag is wel: hoe reëel is die coalitie met de VVD?

,,Een coalitie met de VVD moet tot de mogelijkheden behoren, daar ben ik helemaal niet somber over. Peilingen zijn maar peilingen. De redenering moet zijn welke coalitie geboden is om de problemen op te lossen. Dat is CDA en VVD.''

En als het moet met de LPF?

,,Ik zie dat er niet van komen. Het zou heel ongeloofwaardig zijn met dezelfde coalitie door te gaan. Het is ook voor de LPF het beste als ze in de Kamer aan de slag gaat. We hebben gebroken omdat er gedoe was en onderling wantrouwen. Democratische partijen uitsluiten doen we niet. Dat is een algemeen standpunt van het CDA. Maar ik heb de wenselijkheid van een kabinet met twee partijen toch helder willen markeren en dat komt mede voort uit de ervaringen van de afgelopen maanden. Ik heb geen zin in een nieuw avontuur.''

,,Gedoogsteun van de LPF aan een minderheidskabinet van CDA en VVD, zoals Herben suggereerde, is evenmin een serieuze optie, na alles wat er is gebeurd. We moeten de stabiliteit helemaal terugkrijgen.''

U wilt ook ChristenUnie en D66 er niet bij?

,,Ik geef de voorkeur aan een kabinet van CDA en VVD, maar ik wil wel nadrukkelijk zeggen dat wat voor de LPF geldt, niet geldt voor ChristenUnie en D66.''

Stel dat CDA en VVD een nipte meerderheid halen van 77 zetels en een combinatie met de PvdA komt op een zetel of tien meer uit, dan ligt samenwerking met de PvdA toch voor de hand?

,,In 1977 hadden CDA en PvdA een ruime meerderheid, maar toen heeft het CDA uiteindelijk de keuze voor de VVD gemaakt, samen 77 zetels. Dat kabinet heeft het een periode uitgehouden. Het gaat erom of er voldoende onderling vertrouwen is om de noodzakelijke maatregelen uit te voeren. De coalitie met de VVD en de LPF had een ruime meerderheid in het parlement, maar bood geen enkele garantie voor de toekomst. Staar je niet blind op de mate waarin je een meerderheid hebt, maar let vooral op de vraag of je genoeg daadkracht aan de dag kan leggen om problemen op te lossen.''

Verbindt u uw politieke lot aan doorregeren met de VVD? Met andere woorden: u wordt geen premier van een kabinet met de PvdA?

,,Dat is een speculatieve discussie en daar pas ik voor.''

Het is opvallend hoe snel politieke verhoudingen en waarderingen kunnen veranderen. Nog geen jaar geleden was een coalitie van CDA, PvdA en GroenLinks nog goed denkbaar.

,,De hechtheid van het draagvlak van politieke partijen in de samenleving is minder dan ooit, iets wat zich uit in de ongekend grote aantallen zwevende kiezers. Daar komt een riskante tendens bij. Dat is dat media de politiek allengs meer beoordelen op de amusementswaarde. Wat is spannend, wat is leuk, wat is nieuw? De ene hype volgt de ander.''

De politici zelf bieden toch weinig weerstand tegen de druk van journalisten die de politiek terugbrengen tot simpele antwoorden op simpele vragen: is Nederland vol, ja of nee?

,,Ja, dat is een onverantwoorde simplificering van vraagstukken waarvoor de politiek staat. Ik zie in de tv-debatten wel verbetering. Zo'n dieptepunt in de vorige campagne, de lijsttekkers in de Henny Huismanshow, zal niet meer gebeuren. We kijken nu goed naar formules waarin lijsttrekkers hun argumenten kunnen wisselen. Ik heb altijd als criterium gehanteerd dat ik mijn boodschap kwijt kon. Dus ik zal niet meedoen aan een kookprogramma of een spelletje. En zo vind ik het nog steeds een goede afspraak met SBS6 om mij te volgen als ik het land in ga voor werkbezoeken, waar ik met mensen over concrete problemen praat. Dan bereik ik mensen die anders nooit met politiek te maken hebben.''

In het programma 'Voor je kiezen' noemde schrijfster Manon Uphoff u vanwege uw 'ongrijpbaarheid' een stukje zeep.

,,Nou ja, dacht ik, zo moeten we niet met elkaar omgaan. Een beetje respect over en weer is het minste dat mensen voor elkaar moeten opbrengen. Er zijn grenzen aan wat betamelijk is. Dat was niet goed. Achter dit hele programma zat een strategie, om mij op een bepaalde manier te bejegenen. Het was pure karaktermoord. Je kan van mij niet verwachten dat ik dan een paar dagen later met een van dezelfde personen weer gezellig voor de radio zit, zonder dat het is uitgepraat. Daarom weigerde ik vrijdagavond mee te doen aan dat programma met Natascha Kuit voor Radio Rijnmond, hoe leuk ik die uitzending altijd ook vond.''

En zo had de CDA-lijsttrekker door eigen toedoen, maar toch onverwacht, tijd voor een rondje op het ijs met Amelie.