Wantrouwen in plaats van vertrouwen

In het derde grote lijsttrekkersdebat viel gisteren op, dat de discussie over het thema veiligheid, zakelijk en zonder vooroordelen en verkettering verliep. Dat is wel eens anders geweest. Misschien behoort die nieuwe zakelijkheid tot de winst van de nieuwe politiek, voor zover die inhoudt dat zaken bij de naam worden genoemd en vrijuit besproken. Dat schept ruimte vooral naar de effectiviteit van maatregelen te kijken, waarmee politici tegen elkaar opbieden; ook maatregelen die tot voor kort zo omstreden waren dat er nauwelijks een discussie over te voeren viel, zoals invoering van een algemene legitimatieplicht, uitwisseling van persoonsgegevens tussen overheidsdiensten en preventief fouilleren op publieke plaatsen. De bijna absolute nadruk op de individuele privacy en vrijheid, versterkt door oorlogservaringen, stond een open afweging tegenover het belang van veiligheid steeds in de weg.

Volgens een peiling die het tv-programma Nederland kiest vorige week liet uitvoeren vinden de meeste burgers de veiligheid belangrijker dan hun privacy. Dat kan erop wijzen dat de samenleving de omslag op dit punt al eerder heeft gemaakt dan de politiek. In elk geval geeft het de urgentie van het vraagstuk aan. Het zegt ook wel iets over de gevoelens van onveiligheid in onze samenleving dat zoveel burgers bereid zijn iets van hun persoonlijke vrijheid in te leveren. Toch moet over de consequenties daarvan niet gering worden gedacht. Gaan al de geopperde maatregelen door dan krijgt de politie veel meer ruimte op te treden. Er hoeft niet langer een concrete verdenking tegen een persoon te bestaan om hem staande te houden of gegevens over hem, ook als die uit een anonieme bron komen, te registreren en met andere overheidsbestanden te verbinden.

Met de hinder die dat oplevert, vergelijkbaar met een alcoholcontrole langs de weg, valt misschien nog wel te leven, zeker als vaststaat dat de preventie echt helpt de publieke ruimte veiliger te maken. Maar op den duur is vermoedelijk veel lastiger te aanvaarden dat niet langer vertrouwen maar wantrouwen van de overheid in haar burgers het uitgangspunt wordt in het publieke verkeer. Om die reden moet eerst en vooral worden vastgesteld of maatregelen die zo diep ingrijpen echt helpen. En dan nog blijven uiterste zorgvuldigheid en selectiviteit geboden.