Dan maar dunnere zuiltjes

Vandaag begint een nieuw televisieseizoen, met verse programma's en nieuwe gezichten. Achter de schermen van de publieke omroep wordt echter de pijn geleden van forse bezuinigingen. Langs alles gaat de kaasschaaf, behalve langs de salarissen van de omroepbesturders. En de zuilen blijven overeind.

Gewest (Ned. 3), Nederland komt thuis (Ned. 1), Uit het Nieuws (Radio 1), Leidsekade Live (Radio 3), Kunst...omdat het moet! (Ned. 2), Knetterende Letteren (747 AM): ze zullen geen van alle terugkeren in dit radio- en televisieseizoen.

Het is maar een greep uit de lijst van gesneuvelde programma's. Die lijst zal de komende maanden, als de bezuinigingsplannen van de omroep verder worden ingevuld, ongetwijfeld langer worden. En bij programma's alleen blijft het niet. Voorzitter Bruins Slot van de Publieke Omroep kondigde aan dat ruim vierhonderd banen zullen verdwijnen. De Wereldomroep ligt onder vuur en ook de Omroeporkesten en de afdeling internet moeten veren laten.

De publieke omroep moet fors bezuinigen: 40 miljoen euro in het komende jaar, oplopend tot structureel 80 miljoen euro in 2007. Slecht nieuws, waarop de omroepen opvallend rustig en eensgezind reageren.

Die makke houding is ook Thomas Bruning opgevallen. Bruning is omroep-secretaris van de journalistenvakbond NVJ en gestationeerd op het Mediapark in Hilversum. ,,De omroepen reageren heel gedwee en volgzaam, terwijl de Tweede Kamer zich nog moet uitspreken over de voorgestelde bezuinigingen. Het lijkt alsof ze blij zijn dat het zo uitpakt.''

Misschien blijkt het ook wel mee te vallen, als de boekhouders straks hun werk hebben gedaan. De besparing bij de omroep die nu wordt geëist, wordt voor een deel weer gecompenseerd door de rijksbijdrage die de Publieke Omroep jaarlijks ontvangt. Die bijdrage -die vroeger werd gehaald uit de kijk- en luistergelden en nu uit de belastingen- wordt vastgesteld op basis van het aantal huishoudens in Nederland. Dat aantal groeit en de rijksbijdrage dus ook. De miljoenen extra die de Omroep zo krijgt, maken samen met de verwachte stijging van de Sterinkomsten een deel van de bezuinigingen weer goed.

Dat verandert niets aan de bevindingen van onderzoeksbureau McKinsey, die in juni werden gepresenteerd. Die waren niet mals: de omroepen moeten efficiënter werken, meer en beter samenwerken, snoeien in de overhead, besparen op managementkosten en beknibbelen op de Omroeporkesten, satellietverspreiding en de taken van de Wereldomroep. Toch stonden de omroepen niet meteen op hun achterste benen. Luide protesten bleven uit. De omroepdirecteuren, die normaal gesproken weinig nodig hebben om het oneens te zijn, verschansten zich een dag in het chique Karel V-hotel in Utrecht en kwamen braaf met hun huiswerk naar buiten. Krap een maand na het McKinsey-rapport hadden ze overeenstemming bereikt over de verdeling van de bezuinigingen.

De Tros zal het meest bezuinigen (4,6 miljoen euro), BNN het minst (1,6 miljoen euro), de rest ergens er tussenin. Alles bij elkaar goed voor 47 miljoen euro, 7 miljoen meer dan nodig. Die 7 miljoen zal, zo beloofde men, worden gebruikt voor 'strategische investeringen', zoals eigen drama-producties.

Die overijverige houding wantrouwt NVJ-secretaris Bruning: ,,Zo ontstaat de indruk dat deze bezuinigingen ook tien jaar eerder doorgevoerd hadden kunnen worden. Het lijkt pijnloos te gaan, maar dat is niet het geval. Overal gaat de kaasschaaf overheen, over elk programma. Dat gaat ten koste van de kwaliteit en de creativiteit.''

De omroepen spraken af vooral te korten op internet, radio en klassieke muziek. Programma's zullen vaker worden herhaald en er wordt gesnoeid in personeelskosten en automatisering. Over de door McKinsey beoogde betere samenwerking, afslanking van het dure management en slimmere inkoop van faciliteiten is weinig vernomen. Dat de omroepdirecteuren gezamenlijk goed zijn voor een salarispost van zo'n 5 miljoen euro, kwam voor zover bekend ook niet ter sprake.

Maar de omroepen zullen nog het meest opgelucht zijn over het feit dat McKinsey zweeg over de wankele legitimiteit van veel omroepverenigingen. Omroepen kampen met vergrijzing en dalende ledentallen, wat hun wettelijke bestaansrecht onzeker maakt. Dat het door de omroepen zelf zo bejubelde veelkleurige bestel wellicht zijn beste tijd heeft gehad, wordt niet hardop gezegd. Zeggen dat veel geld te halen valt met het in elkaar schuiven van de afgebladderde zuilen, is vloeken in de publieke kerk. Terwijl veel bezuinigd zou kunnen worden door omroepen facilitair samen te voegen, zoals de Avro, KRO en NCRV eerder met succes deden in de Stichting AKN.

De enige omroep die McKinsey openlijk aanvalt, is de Wereldomroep. Maar het is onwaarschijnlijk dat het idee de Wereldomroep in te krimpen een politieke meerderheid zal halen. CDA-Kamerlid Joop Atsma heeft al gezegd dat het 'onbestaanbaar' is dat de Wereldomroep verdwijnt. ,,Wij willen dat de NOS en de omroepen bezuinigen, niet de Wereldomroep.''

Ruurd Bierman van de NOS stelde de zijnsvraag vorige week dapper, bij de presentatie van het winterseizoen: ,,Waartoe zijn we op aarde? Het is een pittige vraag waarmee we worstelen'', zei dit nieuwe lid van de raad van bestuur van de NOS. ,,We moeten ons voortdurend legitimeren en verantwoorden. Dat is onze taak als publieke omroep. We willen relevant zijn.'' Dat de Publieke Omroep daarin denkt te slagen bleek uit de kwalificaties die volgden: 'het bedienen van grote en kleine publieken, 'een brede omroep zijn', 'onderscheidende programma's maken', 'streven naar kwaliteit', 'pluriform zijn'. Maar concrete plannen om verloren groepen als jongeren en allochtonen beter te bereiken, had Bierman niet. De slogan 'Van en voor iedereen' kent z'n grenzen.

Hoe interessant zou het zijn geweest als McKinsey had geconcludeerd dat de gewenste omroepbrede samenwerking wordt gedwarsboomd door de krampachtige overlevingsstrijd van de omroepverenigingen. Een sterke, gezamenlijke positie als eenduidige publieke omroep is nog steeds ondergeschikt aan de individuele belangen van de omroepen. Mooi voorbeeld is het relletje rond 'Netwerk', de actualiteitenrubriek op Nederland 1. De Avro, een van de deelnemers in 'Netwerk', verhuist naar Nederland 2. De EO, samen met de Tros verantwoordelijk voor 'TweeVandaag' krijgt Nederland 1 als thuisnet. De EO wil graag meedoen aan 'Netwerk', maar mag dat niet van de twee overgebleven omroepen, de KRO en de NCRV. Zij vrezen een te groot EO-stempel.

Nog een voorbeeld. De Publieke Omroep presenteerde vorige week een nieuwe vormgeving voor de drie tv-zenders. De gedachte is dat de drie netten zich consequent presenteren als drie kinderen uit één familie. Behalve de afvallige VPRO dan. De omroep heeft zich nooit iets aangetrokken van de Nederland 3-vormgeving en zal dat ook nu niet doen.

De omroepen concentreren zich liever op eenvoudiger maatregelen, zoals het opdoeken van programma's en het inkrimpen van het aantal arbeidsplaatsen. Een makkie, in een bedrijfstak waar de meerderheid van de werknemers een tijdelijk contract heeft. De vraag is of omroepmedewerkers zich dat realiseren. Een door de NVJ belegde bijeenkomst op het Mediapark, begin augustus, werd door vijftien belangstellenden bezocht. Van actiebereidheid of revolutie geen spoor. Spijtig, want de meeste pijn zal bij de tijdelijke contractanten terecht komen, weet NVJ'er Bruning. ,,Zij zijn als eersten de sigaar. Vroeger konden ze wel weer bij een andere omroep terecht, maar dat is nu ook uitgesloten. Alle omroepen zitten met dezelfde bezuinigingen. Het wordt voor de medewerkers een ramp.''