Voor de mensen van hier

Rijke buitenstaanders pikken de schaarse nieuwbouwhuizen in, jongeren verlaten noodgedwongen het dorp. Dat is zuur, vinden veel gemeenten. Zij bedingen voorrang voor hun eigen bevolking op de woningmarkt, maar worden daarbij teruggefloten door de rechter.

De Oranje Vereniging Katwijk bestaat negentig jaar. Daarom heeft het dorpsfeest dit jaar een extra feestelijk tintje. Op het programma staan onder meer een survival, een muzikale rondreis van de Harmonie en een poffertjesmarathon. Al een paar dagen voor aanvang van de festiviteiten zijn de bewoners van de Wassenaarseweg druk bezig vlaggetjes op te hangen.

,,Een fantastische straat', vindt C. Hoek (41), die al zijn hele leven in Katwijk woont. ,,Je ziet het, buren praten hier met elkaar.' Jonge Katwijkers, hij merkt het in zijn eigen familie, willen dan ook graag in hun geboorteplaats blijven wonen. Maar vaak lukt dat niet: geen huis te krijgen. En dus kiezen jongeren ervoor lang bij hun ouders te blijven wonen, of te vertrekken naar één van de andere bollendorpen of een Vinex-wijk in de regio.

Katwijkers zijn 'plakkers', bevestigt wethouder wonen Joke Slings (Gemeentebelangen). ,,Jongeren hebben een sterke onderlinge band, via scholen en sportverenigingen. Maar vooral voor starters is het heel moeilijk aan een huis te komen. Vaak lukt dat pas als ze achter in de twintig zijn.'

Rijkelijk laat, vindt de wethouder, die graag haar best wil doen om álle Katwijkers aan een huis in hun eigen dorp te helpen. Daarom wordt er flink gebouwd, in nieuwbouwwijk de Zanderij en in het voormalige havengebied, waar vroeger de visverwerkende industrie gehuisvest was. Weliswaar komen hier veel dure koopwoningen -onbetaalbaar voor de meeste starters- maar uiteindelijk vaart iedereen er wel bij, legt Slings uit. ,,Een gezin dat naar zo'n duur koophuis verhuist, laat een eensgezinswoning of flat achter, waar weer een ander stel in kan. En dat stel maakt weer een huis vrij voor een starter.'

Die doorstroming binnen het dorp komt alleen op gang als dat dure koophuis wordt verkocht aan een Katwijker. Daarover heeft de gemeente dan ook afspraken gemaakt met de betrokken projectontwikkelaars: inwoners, en mensen die een baan hebben in Katwijk, krijgen voorrang bij de verkoop van nieuwe huizen.

Katwijk gaat nog een stapje verder. Kopers die binnen vijf jaar hun nieuwbouwhuis doorverkopen, mogen dat alleen doen aan een door het college van b. en w. goedgekeurde kandidaat. Dat is vastgelegd in een antispeculatiebeding, dat voor de huizen in de nieuwe wijken geldt. Eigenlijk is zo'n antispeculatiebeding bedoeld om te voorkomen dat kopers woekerwinsten maken met een nieuwbouwhuis. Maar de gemeente gebruikt het daarnaast om Katwijkse huizen zoveel mogelijk te reserveren voor Katwijkers: alleen kopers uit het dorp zelf komen door de selectie.

Voor zover Slings weet -ze is pas anderhalf jaar wethouder- heeft in haar gemeente nog nooit een haan gekraaid naar dit voorkeursbeleid. Althans, tot dit voorjaar. Een Katwijks gezin dat sinds enkele jaren in de Zanderij woonde, wilde zijn huis in maart voor ruim 400000 euro verkopen aan een gezin uit Leiderdorp. De gemeente floot de verkoper terug: Katwijkse woningzoekenden moeten immers voorgaan.

Het gezin uit Leiderdorp liet het er niet bij zitten. Het stapte naar de rechter en met succes. Katwijk mag, oordeelde rechtbank in Den Haag eind juli, het gewraakte antispeculatiebeding alleen gebruiken om speculatie tegen te gaan, niet om buitenstaanders buiten de deur te houden.

Er zijn meer gemeenten die vinden dat 'eigen' woningzoekenden voorrang moeten krijgen. Voor sociale huurwoningen valt er voor hen nog wel iets te sturen, mits de provincie daarmee akkoord gaat. Ook voor goedkopere koopwoningen kunnen ze soms speciale regelingen treffen. Formeel tot een koopprijs van 96000 euro, maar ook aan die grens valt nog wel te sleutelen: in de praktijk wordt regelmatig 181000 euro aangehouden, een bedrag dat vijf jaar geleden opdook in een wijzigingsvoorstel voor de Huisvestingswet.

Sturen in de vrije sector ligt juridisch lastiger. De landelijke overheid houdt zich daarbuiten: de Huisvestingswet is bedoeld om mensen met een laag inkomen bescherming te bieden. Wie een duur koophuis kan betalen, kan op de woningmarkt wel voor zichzelf zorgen, en mag wonen waar hij wil.

,,Maar vooral kleinere gemeenten mogen vaak nauwelijks bouwen. Als het eindelijk eens mag, willen ze dat graag doen voor hun eigen inwoners', brengt Marie Louise de Bot van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) daar tegenin. De VNG wil graag dat gemeenten meer kunnen bouwen voor hun eigen inwoners, en denkt momenteel na over mogelijkheden om dat te regelen.

Gemeenten wachten daar niet op. Die spreken allang met projectontwikkelaars af dat nieuwbouwhuizen eerst aan eigen inwoners worden aangeboden. Ook laten ze -net als Katwijk- in een antispeculatiebeding vastleggen dat bij doorverkoop toestemming van de gemeente nodig is, om die toestemming vervolgens alleen te verlenen bij verkoop aan een inwoner van de gemeente.

,,Verwerpelijk', vindt huisvestingshoogleraar P. Boelhouwer van het Delftse onderzoeksinstituut dergelijke afspraken. Hij snapt best dat gemeenten ervoor willen zorgen dat mensen die hun hele leven in hetzelfde dorp hebben gewoond, niet op hun oude dag naar een andere gemeente moeten vertrekken. ,,Maar voor dure koophuizen zijn dergelijke beschermende maatregelen niet nodig. Het mág ook helemaal niet. Als mensen naar de rechter stappen, hebben gemeenten geen poot om op te staan.'

De Bot van de VNG nuanceert dat. Af en toe komt een dispuut rond zo'n voorrangsregeling voor de rechter. ,,Soms oordeelt de rechter dat het om privaatrechtelijke afspraken gaat, en dat de gemeente die gewoon mag maken. Andere rechters vinden dat de gemeente op deze manier aan woonruimteverdeling doet, en dat dit niet mag.' Deze laatste rechters, beaamt De Bot, zijn in de meerderheid.

De Wierdense wethouder A. ten Thije kan erover meepraten. Ook zijn gemeente wil voorkomen dat de schaarse nieuwbouwhuizen worden vergeven aan rijke mensen van buiten. Dat beleid heeft geleid tot diverse rechtszaken, die de gemeente stuk voor stuk heeft verloren.

Voor Wierden is dat geen reden er verder maar vanaf te zien. ,,De gemeenteraad wil dat we dit doen', verklaart Ten Thije. ,,Bovendien is het toch te gek voor woorden dat een stel dat wil trouwen, moet uitwijken naar Almelo.' Hij moet er voorlopig maar mee leven, moppert de CDA-wethouder, dat hij wordt ,,gedwarsboomd door de rechterlijke macht'.

Ten Thije krijgt steun vanuit eigen geledingen. CDA-Kamerlid Ger Koopmans stelde naar aanleiding van de kwestie-Katwijk kamervragen aan minister Dekker (volkshuisvesting). Koopmans vraagt de regering om een standpunt over gemeenten die een antispeculatiebeding gebruiken om de doorstroming binnen de gemeente te bevorderen. Daarnaast wil het kamerlid dat gemeenten meer -en vooral ook juridisch houdbare- instrumenten krijgen om te bouwen voor eigen bevolking. ,,De gemiddelde mens is nu eenmaal geen nomade', verklaart Koopmans.

Weinig geruststellend, vindt hij de antwoorden van de minister. Zij is het oneens met Boelhouwer: op dit moment mogen gemeenten volgens Dekker wél voorrang bedingen voor hun eigen bevolking, ook in de vrije sector, als ze hun zaakjes maar beter op papier zetten dan Katwijk. Het slechte nieuws is dat die speciale afspraken tot het verleden behoren als de Eerste Kamer de gewijzigde Huisvestingswet aanneemt.

Dat brengt het kabinet in een lastig parket. In het regeerakkoord is namelijk afgesproken dat gemeenten in landelijk gebied mogen bouwen 'overeenkomstig de natuurlijke bevolkingsaanwas'. Als mensen van buiten die nieuwe woningen vervolgens opkopen, schieten de gemeenten daar nog niets mee op. Dekker belooft later dit jaar duidelijk te maken hoe dit zich allemaal tot elkaar verhoudt. ,,Eerst een stap de verkeerde kant op om het vervolgens weer recht te breien', noemt Koopmans deze weinig voortvarende aanpak.

De gemeente Katwijk heeft overwogen in beroep te gaan tegen de beslissing van de rechter. Daar is van afgezien: ,,De kans dat we dat winnen is gering', schat wethouder Slings in. De gemeente gaat het nu op een andere manier proberen: niet via een antispeculatiebeding maar met een ,,soort beding op doorverkoop', zoals Slings het verwoordt. ,,Daarin gaan we vastleggen dat voor een niet-Katwijkse gegadigde toestemming van b. en w. nodig is.'

En dat huis in de Zanderij? Van de rechter mag de verkoop aan het gezin uit Leiderdorp doorgaan. Eén probleem: het huis werd in april verkocht aan een tweede gegadigde, die wel afkomstig is uit Katwijk. Deze koper woont er nog niet en het is de vraag of dat ooit gaat gebeuren. Het gezin uit Leiderdorp heeft namelijk nóg een rechtszaak aangespannen, ditmaal niet tegen de gemeente maar tegen de verkoper. In afwachting van de uitkomst daarvan is op het huis beslag gelegd.