...kon de gouverneur niet slapen

Zestig, zeventig jaar geleden was het ambt van gouverneur van de kolonie 'Curaçao en onderhorigheden' (de aanduiding 'overzees rijksdeel' en de naam 'Nederlandse Antillen' zijn een na-oorlogse uitvinding) een gevaarlijke baan.

Eerder is er in deze rubriek al eens aan herinnerd dat in 1929 gouverneur Fruytier het slachtoffer werd van een groepje Venezolaanse opstandingen dat er in geslaagd was het Waterfort in Willemstad te bezetten. Ze namen de daar aanwezige wapens en munitie in beslag en bedongen een vrije aftocht met de gouverneur, de garnizoenscommandant en drie militairen als gijzelaar en onderpand om te voorkomen dat de rebellen alsnog ergens op zee zouden worden ingerekend. Een verhaal dat door het operette-achtige karakter de aandacht van de hele wereldpers haalde en Nederland geducht gezichtsverlies in de westelijke hoofdsteden bezorgde.

De tweede bedreigde gouverneur was Piet Kasteel. Vorige week zijn in deze krant bij gelegenheid van zijn overlijden op de leeftijd van 102 jaar zijn verdiensten voor kerk en vaderland geschetst; deze keer een droevig aanvullend verhaal over zijn ervaringen als gouverneur op Curaçao - een ambt waartoe de Nederlandse regering in haar Londense ballingschap hem in 1942 had geroepen.

Dat was een eervolle, maar door de omstandigheden ook erg hachelijke taak. In naam waren de Antillen en Suriname in de oorlogsjaren onder het gezag van de Londense regering gebleven, maar in feite was er sprake van een bezettingssituatie door het Amerikaanse leger dat ter bescherming van de strategische belangen (olie op Curaçao en Aruba, bauxiet in Suriname) een stevige legermacht in de gebiedsdelen had gestationeerd. Kasteel miste alle kwalificaties voor een dergelijke bestuurlijke taak. Maar premier Gerbrandy die zich persoonlijk sterk had ingezet voor de benoeming van zijn vertrouweling Kasteel, was er vast van overtuigd dat Kasteel Curaçao en onderhorigheden voor het koninkrijk zou behouden.

De journalist en schrijver Jo van der Walle heeft in een boekje met zijn herinneringen aan Willemstad in de oorlogsjaren en zijn in 1990 uitgegeven briefwisseling met de Curaçaose arts Chris Engels (ook wel bekend als de schrijver Luc Tournier) een aardig beeld geschetst van ,,deze kleine, wat vurige en zeker emotionele man'', die vrouw en kinderen in Nederland had moeten achterlaten en nu als een kluizenaar resideerde in de gouverneurswoning aan de Sint Annabaai.

Hij wist dat langzaam maar zeker het Amerikaanse net over het Caribisch gebied werd dichtgetrokken met een heuse Amerikaanse 'rear admiral' (zeg maar: schout-bij-nacht) op Curaçao. De vrije Fransen van generaal De Gaulle waren ook nog actief in het gebied, zodat het al gauw een rotzooitje was en er dikwijls op het scherp van de snede moest worden beslist. Het was formeel allemaal netjes geregeld. Kasteel - zonder enige militaire ervaring - heette officieel opperbevelhebber: een situatie waarmee de Amerikanen best konden leven, zolang hij maar geen bevelen gaf. Daar kwam het in de praktijk op neer.

In deze situatie bracht Kasteel zijn slapeloze nachten, tobbend over vrouw en kinderen in Nederland, in zijn ambtswoning op Fort Amsterdam door. Het was in zo'n nacht dat hij, geïrriteerd door het gelal en gebral van een stel dronken Amerikaanse soldaten voor zijn huis, naar buiten kwam om de mannen tot stilte te manen. Ze bleken echter allerminst onder de indruk van die kleine man in streepjespyama en kamerjas. Hij werd dan ook prompt bij kop en kont opgenomen en vrolijk de Sint Annabaai in gejonast.

Een ernstige overtreding, zeker voor een militair, maar bovenal een even ernstig gewetensprobleem voor Kasteel. Immers, de volgende dag moesten de soldaten zich voor hun gedrag verantwoorden. In juridische termen kon hun baldadigheid worden opgevat als een aanval op de opperbevelhebber en dat nog wel in oorlogstijd. Dat is een vergrijp, waarop in het Amerikaanse militaire recht de doodstraf staat. Maar dat was allerminst Kasteels bedoeling. Daar was hij te zachtaardig voor.

Dat de zaak tenslotte toch in de minne geschikt is, mag misschien als Kasteels grootste regeringsdaad op Curaçao worden gezien.